ترمیستور (Thermistor) نوعی مقاومت حساس به دما است که مقدار مقاومت الکتریکی آن با تغییر دمای محیط یا سطح مورد اندازه گیری تغییر میکند. نام این قطعه از ترکیب دو واژه Thermal به معنای حرارتی و Resistor به معنای مقاومت گرفته شده است.
برخلاف مقاومتهای معمولی که مقدار مقاومت آنها تا حد زیادی ثابت باقی میماند، ترمیستور به تغییرات دما واکنش نشان میدهد. این ویژگی باعث میشود بتوان از آن بهعنوان یک حسگر دما در مدارهای الکترونیکی و سیستمهای صنعتی استفاده کرد.
نحوه عملکرد ترمیستور بر اساس رابطه میان دما و مقاومت الکتریکی است. زمانی که دمای اطراف قطعه تغییر میکند، ویژگیهای الکتریکی ماده نیمه رسانای تشکیل دهنده آن نیز تغییر کرده و در نتیجه مقدار مقاومت الکتریکی آن افزایش یا کاهش پیدا میکند. مدار کنترل میتواند این تغییر مقاومت را اندازه گیری کرده و به مقدار دمای متناظر تبدیل کند.
ترمیستورها از نظر رفتار الکتریکی در برابر تغییرات دما به دو گروه اصلی تقسیم میشوند. شناخت این دو نوع برای انتخاب حسگر مناسب اهمیت زیادی دارد.
در ترمیستور NTC با افزایش دما، مقاومت الکتریکی کاهش پیدا میکند. به همین دلیل، این نوع ترمیستور برای اندازه گیری دما و پایش تغییرات حرارتی گزینه مناسبی محسوب میشود.
برای مثال، اگر دمای یک محیط افزایش پیدا کند، مقاومت ترمیستور NTC کاهش مییابد و مدار الکترونیکی با تحلیل این تغییر میتواند دمای جدید را تشخیص دهد.
از این نوع حسگر در سیستمهای تهویه مطبوع، تجهیزات پزشکی، لوازم خانگی و دستگاههای کنترل دما استفاده میشود. برای آشنایی با مدلهای مختلف و مشخصات این محصولات میتوانید به صفحه زیر مراجعه کنید:
https://www.payasense.com/%D8%B3%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D9%85%D8%A7-ntc/
در ترمیستور PTC با افزایش دما، مقاومت الکتریکی افزایش پیدا میکند. این ویژگی باعث میشود قطعه بتواند علاوه بر تشخیص تغییرات حرارتی، در مدارهای حفاظتی نیز مورد استفاده قرار بگیرد.
برای نمونه، در صورت افزایش بیش از حد جریان یا دمای یک مدار، مقاومت ترمیستور PTC افزایش یافته و جریان عبوری را محدود میکند. به همین دلیل، از این قطعه در محافظت از موتورهای الکتریکی، منابع تغذیه و تجهیزات الکترونیکی استفاده میشود.
|
ویژگی |
ترمیستور NTC |
ترمیستور PTC |
|
تغییر مقاومت با افزایش دما |
کاهش مییابد |
افزایش مییابد |
|
ضریب دمایی |
منفی |
مثبت |
|
کاربرد اصلی |
اندازه گیری دما |
حفاظت حرارتی و محدودسازی جریان |
|
حساسیت حرارتی |
مناسب برای اندازه گیری دقیق |
مناسب برای تشخیص افزایش دما |
ترمیستورها معمولاً از مواد نیمه رسانای سرامیکی ساخته میشوند که ترکیباتی از اکسید فلزاتی مانند منگنز، نیکل، کبالت، مس و آهن را در بر میگیرند. انتخاب نوع مواد اولیه و نسبت ترکیبات آنها، تأثیر مستقیمی بر میزان مقاومت الکتریکی، حساسیت حرارتی و محدوده عملکرد قطعه دارد.
فرایند تولید این قطعه معمولاً شامل ترکیب مواد اولیه، آسیابکردن، فشردهسازی و حرارتدهی در دمای بالا است. پس از شکل گیری عنصر حساس، اتصالات فلزی به آن متصل شده و برای محافظت در برابر رطوبت، آلودگی و آسیبهای محیطی، از پوششهای شیشهای، اپوکسی یا محفظههای فلزی استفاده میشود.
اجزای اصلی ساختار ترمیستور عبارتاند از:
عنصر نیمهرسانا: بخش اصلی قطعه که تغییرات مقاومت الکتریکی در آن اتفاق میافتد.
الکترودها: اتصالات رسانایی هستند که امکان عبور جریان الکتریکی و اندازه گیری مقاومت را فراهم میکنند.
سیمهای اتصال: برای ارتباط ترمیستور با مدار اندازه گیری یا کنترل استفاده میشوند.
پوشش محافظ: از عنصر حساس در برابر رطوبت، گردوغبار، ضربه و عوامل محیطی محافظت میکند.
شکل ظاهری ترمیستور نیز با توجه به نوع کاربرد متفاوت است. برخی مدلها به شکل مهرهای کوچک، برخی به صورت دیسکی و تعدادی نیز در قالب پرابهای فلزی تولید میشوند.
وظیفه ترمیستور تنها اندازه گیری دما نیست؛ این قطعه با توجه به نوع طراحی و محل استفاده میتواند چندین عملکرد مختلف در سیستمهای الکتریکی و صنعتی داشته باشد.
مهمترین وظایف ترمیستور عبارتاند از:
اندازه گیری دما: تشخیص تغییرات دمای محیط، مایعات، سطوح و قطعات مختلف از طریق تغییر مقاومت الکتریکی.
کنترل دما: ارسال اطلاعات حرارتی به کنترلر برای روشن یا خاموش کردن سیستمهای گرمایشی و سرمایشی.
محافظت حرارتی: شناسایی افزایش غیرمجاز دما و کمک به جلوگیری از آسیب دیدن تجهیزات.
جبران سازی دمایی: اصلاح تغییرات عملکرد قطعات الکترونیکی که تحت تأثیر دمای محیط قرار میگیرند.
محدودسازی جریان اولیه: استفاده از برخی ترمیستورهای NTC برای کاهش جریان هجومی هنگام روشن شدن تجهیزات الکتریکی.
برای مثال، در یک موتور الکتریکی میتوان از ترمیستور برای پایش دمای سیم پیچ استفاده کرد. اگر دما از محدوده مجاز عبور کند، سیستم کنترل میتواند هشدار دهد یا موتور را از مدار خارج کند.
به دلیل ابعاد کوچک، حساسیت بالا و قابلیت اتصال به مدارهای الکترونیکی، ترمیستور در صنایع مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. کاربرد ترمیستور چیست و در چه تجهیزاتی میتوان آن را مشاهده کرد؟ مهمترین موارد عبارتاند از:
سیستمهای تهویه مطبوع: اندازه گیری دمای هوای ورودی و خروجی در کولرهای گازی، چیلرها و تجهیزات سرمایشی.
لوازم خانگی: کنترل دمای یخچال، فریزر، ماشین لباسشویی، آبگرمکن و دستگاههای پخت و پز.
تجهیزات پزشکی: استفاده در دماسنجهای دیجیتال، دستگاههای پایش دمای بدن و برخی تجهیزات تشخیصی.
صنایع خودروسازی: پایش دمای موتور، باتری، سیستم خنککننده و برخی مدارهای الکترونیکی خودرو.
تجهیزات صنعتی: کنترل دمای موتورها، ترانسفورماتورها، منابع تغذیه و تابلوهای برق.
مدارهای الکترونیکی: جبران سازی تغییرات دما، کنترل جریان و محافظت از قطعات حساس.
برای درک بهتر عملکرد این قطعه، میتوان به سیستم کنترل دمای یک یخچال اشاره کرد. ترمیستور NTC دمای محفظه داخلی را اندازه گیری کرده و اطلاعات را به برد الکترونیکی ارسال میکند. برد نیز با تحلیل دادهها، زمان فعالیت کمپرسور را مدیریت میکند تا دمای داخلی در محدوده تعیین شده باقی بماند.
ترمیستورها به دلیل ویژگیهای فنی خود در بسیاری از کاربردهای اندازه گیری دما نسبت به برخی حسگرهای دیگر انتخاب مناسبی هستند؛ با این حال، محدودیتهایی نیز دارند که باید هنگام طراحی سیستم در نظر گرفته شوند.
|
مزایا |
محدودیتها |
|
حساسیت بالا به تغییرات دما |
رفتار غیرخطی مقاومت نسبت به دما |
|
ابعاد کوچک و وزن کم |
محدوده دمایی محدودتر در بسیاری از مدلها |
|
سرعت پاسخدهی مناسب |
احتمال خطا در اثر خودگرمایی |
|
قیمت اقتصادی |
نیاز به کالیبراسیون و مدار پردازش مناسب |
|
قابلیت استفاده در مدارهای مختلف |
حساسیت به شرایط نصب و محیطی |
یکی از نکات مهم در استفاده از ترمیستور، پدیده خودگرمایی (Self-Heating) است. هنگامی که جریان الکتریکی از این قطعه عبور میکند، مقداری گرما در آن تولید میشود. اگر این گرما قابل توجه باشد، ممکن است دمای اندازه گیری شده با دمای واقعی محیط تفاوت پیدا کند. به همین دلیل، انتخاب جریان اندازه گیری مناسب اهمیت زیادی دارد.
برای انتخاب ترمیستور متناسب با یک کاربرد صنعتی یا الکترونیکی، باید چند پارامتر فنی بررسی شود:
مقاومت نامی (R25): مقدار مقاومت قطعه در دمای مرجع، معمولاً ۲۵ درجه سانتیگراد.
مقدار بتا (Beta): نشاندهنده میزان تغییر مقاومت ترمیستور NTC نسبت به تغییرات دما است.
محدوده دمای کاری: حداقل و حداکثر دمایی که قطعه میتواند در آن عملکرد قابل قبولی داشته باشد.
زمان پاسخدهی: مدتزمان لازم برای واکنش حسگر به تغییرات دمای محیط.
نوع پوشش و نصب: متناسب با شرایط محیطی، میزان رطوبت، فشار و نوع تماس حرارتی انتخاب میشود.
برای آشنایی بیشتر با تعریف فنی این قطعه، شرکت Panasonic در مقاله آموزشی خود درباره ترمیستور مینویسد:
A thermistor is an electronic component whose resistance changes depending on temperatures.
منبع:
https://industrial.panasonic.com/tw/ds/ss/technical/b18
جمع بندی
ترمیستور یکی از حسگرهای پرکاربرد در حوزه ابزار دقیق و تجهیزات الکترونیکی است که با تغییر مقاومت الکتریکی در برابر تغییرات دما، امکان اندازه گیری، کنترل و محافظت حرارتی را فراهم میکند. این قطعه در دو گروه اصلی NTC و PTC تولید میشود که هرکدام رفتار متفاوتی در برابر افزایش دما دارند. شناخت ساختار، نحوه عملکرد، محدوده دمایی و مشخصات فنی ترمیستور به انتخاب صحیح آن کمک میکند. در نهایت، استفاده از ترمیستور مناسب میتواند دقت سیستمهای کنترل دما را افزایش داده و از آسیبهای ناشی از افزایش حرارت در تجهیزات جلوگیری کند.