حفاظت از الکتروموتور یکی از مهم ترین بخش های طراحی و تجهیز تابلو برق صنعتی است. موتورها در خطوط تولید، پمپ ها، کمپرسورها، دستگاه های صنعتی و سیستم های انتقال مواد به صورت مداوم کار می کنند و هرگونه اختلال در شرایط الکتریکی یا مکانیکی آن ها می تواند باعث توقف خط تولید، افزایش هزینه تعمیرات و آسیب به تجهیزات شود. به همین دلیل، انتخاب تجهیزات حفاظتی مناسب اهمیت زیادی دارد.
در میان تجهیزات مورد استفاده برای حفاظت مدار موتور، سه وسیله بیش از سایر گزینه ها مورد توجه قرار می گیرند: کلید حرارتی، رله بیمتال و کلید اتوماتیک. اگرچه هر سه در مدارهای صنعتی و تابلو برق کاربرد دارند، اما از نظر عملکرد، نوع حفاظت، قابلیت تنظیم و محل استفاده یکسان نیستند. انتخاب اشتباه میان این تجهیزات ممکن است باعث شود موتور در برابر اضافه بار به درستی محافظت نشود یا کلید در زمان راه اندازی به صورت ناخواسته مدار را قطع کند.
مهم ترین تفاوت این سه تجهیز در نوع حفاظت و وظیفه ای است که در مدار بر عهده دارند. کلید حرارتی یا MPCB معمولا برای حفاظت و قطع و وصل مستقیم مدار موتور در برابر اضافه بار و اتصال کوتاه طراحی شده است. بیمتال یک رله حفاظتی اضافه بار است که با تشخیص افزایش جریان بیش از مقدار تنظیم شده، فرمان قطع مدار فرمان کنتاکتور را صادر می کند. کلید اتوماتیک یا MCCB نیز بیشتر برای حفاظت مدارهای توزیع و قدرت در برابر اضافه جریان و اتصال کوتاه به کار می رود و بسته به نوع واحد حفاظتی، قابلیت های متفاوتی دارد.
|
ویژگی |
کلید حرارتی |
بیمتال |
کلید اتوماتیک |
|
حفاظت اضافه بار |
دارد |
دارد |
بسته به واحد حفاظتی |
|
حفاظت اتصال کوتاه |
دارد |
ندارد |
دارد |
|
حفاظت مستقیم موتور |
کاربرد تخصصی |
به همراه کنتاکتور |
بسته به طراحی مدار |
|
قابلیت تنظیم جریان |
در محدوده مشخص |
در محدوده مشخص |
در مدل های قابل تنظیم |
|
کاربرد رایج |
مدار موتور |
حفاظت اضافه بار موتور |
مدارهای اصلی و توزیع |
بنابراین نمی توان تنها با مقایسه آمپر نامی این سه وسیله، مناسب بودن آن ها را تعیین کرد. وظیفه حفاظتی، منحنی عملکرد، قدرت قطع و هماهنگی با سایر تجهیزات باید همزمان بررسی شوند.

کلید حرارتی موتور یا Motor Protection Circuit Breaker که با نام MPCB شناخته می شود، تجهیزی است که برای حفاظت مدار الکتروموتور طراحی شده است. این کلید در بسیاری از مدل ها دارای دو بخش حفاظتی حرارتی و مغناطیسی است. بخش حرارتی در برابر اضافه بار و بخش مغناطیسی در برابر جریان های شدید اتصال کوتاه واکنش نشان می دهد.
یکی از مهم ترین مزایای کلید حرارتی این است که امکان تنظیم جریان حفاظت موتور را در محدوده مشخصی فراهم می کند. به این ترتیب، می توان مقدار تنظیم را متناسب با جریان نامی درج شده روی پلاک موتور انتخاب کرد. البته تنظیم باید در محدوده مجاز دستگاه و مطابق دستورالعمل سازنده انجام شود.
حفاظت موتور در برابر اضافه بار
حفاظت در برابر اتصال کوتاه در مدل های دارای حفاظت مغناطیسی
قابلیت تنظیم جریان متناسب با موتور
امکان قطع و وصل مدار قدرت
کاهش نیاز به استفاده از چند تجهیز حفاظتی مستقل در برخی طراحی ها
البته کلید حرارتی برای تمام مدارهای قدرت و همه کاربردهای توزیع طراحی نشده است. قدرت قطع، ولتاژ کاری، تعداد پل ها، محدوده تنظیم و هماهنگی آن با کنتاکتور باید پیش از خرید بررسی شوند.

رله حرارتی اضافه بار یا بیمتال، یکی از تجهیزات متداول حفاظت الکتروموتور است. این وسیله معمولا در کنار کنتاکتور قرار می گیرد و وظیفه آن تشخیص اضافه بار طولانی مدت و جلوگیری از ادامه کار موتور در شرایط نامناسب است.
ساختار عملکرد بیمتال بر پایه تغییر شکل حرارتی نوارهای فلزی با ضریب انبساط متفاوت است. هنگامی که جریان عبوری از حد تنظیم شده بیشتر شود، گرمای ایجادشده باعث تغییر وضعیت مکانیزم داخلی رله می شود. در نتیجه، کنتاکت کمکی آن تغییر وضعیت داده و مدار فرمان کنتاکتور را قطع می کند. با قطع کنتاکتور، جریان تغذیه موتور متوقف می شود.
نکته مهم این است که بیمتال به تنهایی کلید قطع کننده اتصال کوتاه نیست. در طراحی متداول، برای حفاظت اتصال کوتاه باید از کلید یا فیوز مناسب در بالادست مدار استفاده شود. همچنین هماهنگی بیمتال با کنتاکتور و تجهیز حفاظت اتصال کوتاه اهمیت زیادی دارد.
برای انتخاب بیمتال، تنها جریان نامی کافی نیست. محدوده تنظیم، کلاس قطع، شرایط راه اندازی موتور، دمای محیط و سازگاری با کنتاکتور باید بررسی شوند. اگر موتور دارای زمان راه اندازی طولانی است، انتخاب کلاس قطع نامناسب می تواند باعث عملکرد ناخواسته رله شود.

کلید اتوماتیک یا MCCB یکی از تجهیزات مهم حفاظت و توزیع انرژی الکتریکی در تابلوهای صنعتی است. این کلید برای قطع مدار در شرایط اضافه جریان و اتصال کوتاه استفاده می شود و در ظرفیت ها و مشخصات حفاظتی متنوعی تولید می شود.
کلیدهای اتوماتیک بسته به مدل می توانند دارای واحد حفاظتی حرارتی-مغناطیسی یا الکترونیکی باشند. برخی مدل ها امکان تنظیم جریان اضافه بار و پارامترهای حفاظت اتصال کوتاه را فراهم می کنند. به همین دلیل، این تجهیزات در ورودی تابلو، فیدرهای اصلی، مدارهای توزیع و برخی مدارهای تغذیه موتور کاربرد دارند.
با این حال، باید به یک نکته مهم توجه کرد: هر کلید اتوماتیکی لزوما جایگزین کلید حرارتی موتور یا رله اضافه بار نیست. اگر کلید اتوماتیک در مدار موتور استفاده شود، باید مشخص شود که آیا واحد حفاظتی آن برای حفاظت اضافه بار موتور و شرایط راه اندازی مناسب است یا به یک رله اضافه بار مستقل نیاز داریم.
پاسخ این سوال به نوع موتور، توان، جریان نامی، روش راه اندازی، شرایط بهره برداری و ساختار تابلو بستگی دارد. هیچ یک از این تجهیزات را نمی توان بدون شناخت مدار به عنوان بهترین گزینه برای تمام موتورهای صنعتی معرفی کرد.
اگر هدف، حفاظت مستقیم یک موتور در برابر اضافه بار و اتصال کوتاه باشد، کلید حرارتی موتور در بسیاری از کاربردها گزینه مناسبی است؛ زیرا برای همین وظیفه طراحی شده و امکان تنظیم جریان موتور را فراهم می کند.
اگر در مدار از کنتاکتور برای کنترل و قطع و وصل موتور استفاده می شود و حفاظت اضافه بار باید از طریق مدار فرمان انجام شود، بیمتال می تواند انتخاب مناسبی باشد. در این ساختار، بیمتال با تشخیص اضافه بار فرمان قطع کنتاکتور را صادر می کند و حفاظت اتصال کوتاه توسط تجهیز بالادست انجام می شود.
اگر هدف، حفاظت فیدر اصلی، ورودی تابلو یا یک مدار قدرت با جریان بالاتر باشد، کلید اتوماتیک می تواند گزینه مناسب تری باشد. در مدارهای موتور نیز استفاده از MCCB امکان پذیر است، اما باید حفاظت اضافه بار موتور و هماهنگی حفاظتی به صورت جداگانه بررسی شود.
یکی از اشتباهات رایج در انتخاب تجهیزات حفاظتی، انتخاب آمپر صرفا بر اساس توان موتور است. در حالی که جریان نامی درج شده روی پلاک موتور، در صورت معتبر بودن اطلاعات پلاک و تطابق شرایط بهره برداری، مرجع اصلی انتخاب حفاظت اضافه بار محسوب می شود.
برای انتخاب کلید حرارتی یا بیمتال باید ابتدا جریان پلاک موتور بررسی شود. سپس تجهیزی انتخاب شود که محدوده تنظیم آن جریان مورد نظر را پوشش دهد. تنظیم نهایی نیز باید بر اساس دستورالعمل سازنده، روش راه اندازی و شرایط واقعی کار موتور انجام شود.
انتخاب نادرست تجهیزات حفاظتی می تواند هم هزینه خرید را افزایش دهد و هم سطح ایمنی مدار را کاهش دهد. برخی از اشتباهات متداول عبارت اند از:
۱. انتخاب کلید فقط بر اساس توان موتور: توان به تنهایی برای انتخاب تجهیز کافی نیست. جریان پلاک، ولتاژ، راندمان و ضریب توان نیز باید بررسی شوند.
۲. افزایش بی دلیل آمپر کلید: اگر موتور به دلیل اضافه بار یا خطای مکانیکی جریان زیادی می کشد، افزایش آمپر کلید ممکن است حفاظت را مختل کند و به موتور آسیب برساند.
۳. استفاده از بیمتال به جای حفاظت اتصال کوتاه: بیمتال برای اضافه بار طراحی شده است و به تجهیز حفاظتی مناسب در برابر اتصال کوتاه نیاز دارد.
۴. نادیده گرفتن جریان راه اندازی: انتخاب منحنی یا کلاس قطع نامناسب می تواند باعث قطع ناخواسته مدار در زمان استارت موتور شود.
۵. بی توجهی به هماهنگی تجهیزات: کلید، بیمتال، کنتاکتور و کابل باید به صورت یک مجموعه هماهنگ انتخاب شوند. بررسی جدول های هماهنگی سازنده در این مرحله اهمیت زیادی دارد.
نوآوران ماشین با تامین تجهیزات برق صنعتی و عرضه محصولات برند XKOREN، آماده پاسخگویی به نیاز خریداران، تابلو سازان و فعالان صنعت برق است. اگر برای پروژه خود به دنبال کلیدهای حفاظتی و تجهیزات مناسب تابلو برق هستید، می توانید با مراجعه به وبسایت این شرکت، محصولات موجود را بررسی کرده و با مقایسه مشخصات فنی، محدوده جریان، قدرت قطع و شرایط نصب، گزینه متناسب با نیازتان را انتخاب کنید. با نوآوران ماشین، مسیر تامین تجهیزات مورد نیاز پروژه خود را هدفمندتر و آسان تر پیش ببرید.