تولید صادرات‌محور با داخلی‌سازی محصولات

خودروسازان ایرانی مونتاژکار هستند یا تولیدکننده؟ این پرسشی است که طی پنج دهه اخیر کسی نتوانسته است به آن پاسخی روشن دهد. نگاهی تاریخی نشان می‌دهد که از اواسط دهه 1330 خودروسازی ایران ابتدا تنها با مونتاژ خودروهای خارجی و سپس با بومی‌کردن محصولات کشورهای صاحب صنعت خودرو، به ایران وارد شد. طی شش دهه‌ای که از پاگرفتن این صنعت در ایران می‌گذرد خودروسازان تلاش کرده‌اند در کنار مونتاژ به تولید و طراحی محصولات بومی و داخلی نیز بپردازند. البته عبارت مونتاژکار به‌خودی خود مذموم و ناپسند نیست. بلکه ممکن است گاهی استفاده از طراحی کشورهای دیگر به‌صرفه‌تر از هزینه تولید محصول داخلی باشد. اما نباید این موضوع به یک عادت تبدیل شود و تولیدکنندگان برای راحتی کار خود دیگر ایده‌پردازی و تولید بومی را به باد فراموشی بسپارند. آمار نشان می‌دهد طی دو دهه اخیر خودروسازان ایرانی نیز نتوانسته‌اند برندی معروف و در حد محصولات بین‌المللی تولید کنند. این در حالی است که تولید صادرات‌محور به عنوان یکی از اهداف اصلی صنعت خودروسازی کشور مطرح می‌شود. کشورهای دیگری هم بوده‌اند که همپای ایران وارد عرصه خودروسازی شدند، اما طی سال‌های اخیر توانسته‌اند از صرف مونتاژکاربودن خارج شوند و اقدام به تولید محصولات داخلی کنند، کشورهایی هم هستند که علاقه‌ای به بومی‌سازی ندارند و خود را به عنوان مونتاژکار معرفی می‌کنند که از جمله آنها می‌توان برزیل، ترکیه و مکزیک را مثال زد. این کشورها خواهان مونتاژ خودرو هستند و چندان سعی نکرده‌اند به سمت ساخت خودروی ملی حرکت کنند. البته در این حوزه توانسته‌اند به اشتغال‌زایی واقعی بپردازند. صنعت خودروسازی ایران نیز باید تکلیف خود را روشن کند و بر یک خط حرکت کند. زیرا کشور اکنون در شرایط تحریم یکجانبه آمریکا به سر می‌برد و ممکن است موانعی بر سر واردات قطعه به داخل کشور به وجود آید. در این صورت تولیدکنندگان کشور به مشکل جدی برمی‌‌خورند و این اتفاق هزینه‌ای سنگین به بار می‌آورد. از این رو کارشناسانی که مخالف مونتاژکاری هستند معتقدند که این صنعت باید پیش از اینها از مونتاژ طرح‌های خارجی روی برمی‌گرداند و با خرید تکنولوژی خارجی به طراح و ایده‌پردازی می‌پرداخت تا اکنون دچار مشکل نشود. البته در این بین کارشناسانی هم هستند که شرایط تحریم و نوسان ارزی را بهترین فرصت برای برون‌رفت از مونتاژکاری و بومی‌سازی محصولات می‌دانند. زیرا در این صورت واردات قطعه دیگر صرفه اقتصادی ندارد و به سختی صورت می‌پذیرد. در این زمینه یک عضو کمیسیون صنایع مجلس در گفت‌وگو با «آرمان» می‌گوید: طی سال‌های اخیر هیچ‌کدام از محصولات بومی‌سازی نشده‌اند و بیشتر صنایع کشور مونتاژکار هستند. فقط خودرو به این دلیل که افراد بیشتری با آن سر و کار دارند و رسانه‌ها بیش از حد به آن می‌پردازند مورد توجه قرار می‌گیرد. محمد عزیزی با بیان اینکه شرایط کنونی بهترین فرصت برای داخلی‌‌سازی محصولات است ادامه داد: در این شرایط دیگر خودروسازان نمی‌توانند قطعه‌های وارداتی بخرند و چاره‌ای جز رجوع به قطعه‌سازان داخلی ندارند. در این صورت می‌توان امید داشت که بالاخره این صنعت به هدف بومی‌سازی برسد. در مرحله بعد می‌توان به استفاده از ایده‌ها و طراحی‌های داخلی روی آورد. البته این اتفاق به‌سادگی میسر نیست، زیرا ابتدای امر لازم است ما مشارکت خارجی خود را افزایش دهیم و در مشارکت با خارجی‌ها اقدام به خرید دانش فنی آنها کنند. او می‌افزاید: متاسفانه در فرایند مونتاژ محصولات خارجی انتقال فناوری صورت نمی‌گیرد، پس نمی‌توان نام آن را تولید داخلی گذاشت. خودروسازان ما طی سال‌های اخیر مونتاژکار بوده‌اند، زیرا مونتاژ محصولات بسیار راحت‌تر و ارزان‌تر از ایده‌پردازی و طراحی محصولات تمام می‌شود.

بی‌هدفی مشکل اصلی صنایع

عزیزی در ادامه صحبت‌های خود تاکید می‌کند: بیش از دو دهه است که خودروهای تولیدی داخل کشور بدون تغییر خاصی در حال تولید هستند و این موضوع در حالی است که دولت همواره با تعرفه واردات از صنعت خودرو حمایت کرده است. هنوز خودروهایی در خیابان‌ها مشاهده می‌شوند که در دهه 70 هم وجود داشتند. نماینده مردم خرمدره در مجلس بیان می‌کند: خودروسازان نمی‌توانند در جهت بهبود شرایط موجود اقدامی انجام دهند، در این زمینه باید از خودروسازان حمایت شود. خودروسازان با شرایط موجود از ترس تعدیل نیرو، بیکاری کارگران و بدتر شدن شرایط به فعالیت خود ادامه می‌دهند. برای بهبود وضعیت باید توان رقابتی خودروسازان افزایش یابد. پس از مطرح‌شدن شعار سال در حمایت از کالای ایرانی بسیاری از ذهن‌ها به این سمت حرکت کرد که باید جلوی واردات خودرو به کشور گرفته شود، در حالی که این طرز فکر اشتباه است و نمی‌توان درهای کشور را روی تجارت جهانی بست، بلکه باید با واردات خودروهای خارجی امکان رقابت را برای خودروهای داخلی فراهم کرد. اکنون اگر مرزهای کشور بسته شود طبیعتا رقابت در بازار از بین می‌رود. برای افزایش کیفیت کالاهای ایرانی و جلوگیری از رشد بی‌رویه قیمت‌‌ها لازم است حتی ابرقدرت‌‌های صنعت خودروسازی در ایران حضور داشته باشند. با این حال به نظر می‌رشد مشکل کنونی صنعت خودرو در کشور ما تولید یا مونتاژ نیست. مشکل ما نداشتن هدف مشخص است. اینکه ما قرار است از صنعت خودرو چه دستاوردی داشته باشیم، آیا قرار است برندسازی کنیم؟ یا که می‌خواهیم از این صنعت به رشد اقتصادی، درآمد ارزی و اشتغالزایی برسیم؟

ضرورت همکاری خودروسازان و قطعه‌سازان

متاسفانه در شرایطی که بسیاری از کارشناسان از مونتاژ خودروهای خارجی انتقاد می‌کنند همچنان برخی قراردادها در راستای مونتاژکاری منعقد می‌شود. البته با خروج آمریکا از برجام رسما این قراردادها لغو شدند، اما چنین سیاستی از بی‌توجهی به رسیدن خودروسازان به تولید داخلی حکایت دارد. اکنون نیز خودروسازان در شرایط سختی به سر می‌برند اما دولت هنوز برنامه‌ای برای حمایت از خودروسازان پی‌ریزی نکرده است. در شرایطی که طراحی و خرید ماشین‌آلات جدید و پیشرفته هزینه زیادی را برای تولید قطعات باکیفیت به شرکت‌ها تحمیل می‌کند دولت باید حمایت‌های بیشتری را از تولیدکنندگان داشته باشد.البته با توجه به لزوم رعایت استانداردهای تولید در بخشنامه‌های جدید، ضروری است صنعتگران فعال در قطعه‌سازی کشور با کمک شرکت‌های خارجی، توان تولید خود را به تراز جهانی ارتقا دهند. خوشبختانه فعالان این صنعت برای دستیابی به سطحی از تولید و ساخت در صنعت قطعه‌سازی کشور که از صفر آغاز شده و با کمک تعدادی از شرکت‌های خارجی و تلاش و همت و دانش مهندسان ایرانی توانسته‌اند به روش مهندسی معکوس یا خرید دانش فنی، قطعات روزآمد و جدیدی را تولید کنند. البته برای اینکه صنعت خودروسازی ایران پیشرفت کند باید هماهنگی لازم میان قطعه‌سازان و خودروسازان داخلی وجود داشته باشد. این روزها به نظر می‌رسد این دو صنعت از یکدیگر فاصله گرفته‌اند و کمتر خواسته‌های همدیگر را محقق می‌سازند. البته این امر به بدهی‌ها خودروسازان به قطعه‌سازان هم مربوط می‌شود که از مرز 15 هزار میلیارد تومان هم گذشته است. صنعت خودرو زمانی در بخش خودرو و قطعه به چشم‌اندازهای تعریف شده دست پیدا می‌کند که همه برای رسیدن به آنها گام بردارند.

نادیده‌گرفتن قطعه‌سازان ایرانی

اکنون بسیاری از قطعه‌سازان ایرانی از نادیده گرفته شدن گلایه داشته و عنوان می‌کنند نحوه انتخاب شرکت‌های قطعه‌ساز برای همکاری با خودروسازان دارای ایراداتی است. به هر حال به نظر می‌رسد به‌رغم تاکید دستگاه‌های مختلف بر لزوم اجرای قانون استفاده حداکثری از توان تولید داخل، این مساله چندان جدی گرفته نمی‌شود و عزمی قوی برای داخلی‌سازی محصولات وجود ندارد، در حالی که باید فکر اساسی برای آن شود تا صنعت خودرو در کشور رونق بگیرد. آنچه نباید در این میان فراموش شود آن است که دستیابی به این مهم، نیازمند تغییر اهداف واحدهای تولیدی، اصلاح نگاه مدیران صنعتی و انتصاب افرادی با اعتقاد واقعی به داخلی‌سازی محصولات در رأس بنگاه‌های اقتصادی کشور است و در این راستا تعیین یک نقشه راه مشخص و عملی از سوی وزارت صنعت از اهمیت بالایی برخوردار است و صد البته که برای اجرایی‌شدن این استراتژی باید ناظر قدرتمندی وجود داشته باشد و از اغماض و چشم‌پوشی پرهیز شود. در صورت تاکید دستگاه‌های مسئول به ویژه وزارت صنعت می‌توان امید داشت که خودروسازی کشور به ویژه در تولید خودروهای سنگین از روند مونتاژکاری فعلی کمی فاصله بگیرد و مدیران خودرویی نیز کمی به موضع اشتغال‌زایی در کشور و ایجاد ارزش افزوده توجه داشته باشند.