ايران- آمريكا؛ مذاكره بزرگ?

آرمان - مطهره شفیعی: آیا ایران و آمریکا پس از سال‌ها بر سر میز گفت‌وگو می‌نشینند؟«گفت‌وگو بدون پیش شرط» این آخرین پیشنهادی بود که دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا مطرح کرد. ترامپ چندی پیش مدعی شد: «بالاخره یک روز به من زنگ می‌زنند و می‌گویند بیا توافق کنیم و ما هم توافق می‌کنیم» اما اکنون آمریکاست که درخواست مذاکره با ایران را دارد. این پیشنهاد و خواسته در شرایطی از سوی آمریکا مطرح می‌شود که این کشور در مدت اخیر سخت‌ترین هجمه‌ها و برنامه‌ها را علیه کشورمان داشته است، اما ایران حتی یک قدم از مواضع خودش کوتاه نیامده است. زمان زیادی از آن روزها نمی‌گذرد که ترامپ تحریم‌هایی را وضع و به شرکت‌های خارجی فعال در ایران هشدار داد تا از این کشور خارج شوند. برای همین محمدجواد ظریف در توئیتر خود نوشت: ایران و آمریکا دو سال مذاکره کردند و به توافق برجام رسیدند؛ آمریکا مقصر خروج است. تهدید کارساز نیست؛ احترام برای ایرانیان و تعهدات را امتحان کنید. از سوی دیگر همین چندی پیش بود که طرح تشکیل «ناتوی عربی» یا «ائتلاف استراتژیک برای خاورمیانه» در زیر چتر حمایت‌های ترامپ مطرح شد که به نتیجه نرسید. برخی این پیشنهاد ترامپ را متوجه انتخابات ریاست‌جمهوری این کشور می‌دانند که شانس دموکرات‌ها برای پیروزی در آن بیش از جمهوریخواهان است. اوباما برخلاف ترامپ رویکرد جنگ طلبانه نداشت و تلاش زیادی داشت تا ارتباط آمریکا با خاورمیانه و به‌ویژه ایران را از ریل دشمنی و جنگ خارج کند که به‌دلیل طبیعت شکل گرفته در سیاست آمریکا موفقیت کمی داشت، اما ترامپ سیاست عکس اوباما را اجرا و خاورمیانه را به سمت جنگ و خشونت هدایت می‌کند. بنابراین مردم آمریکا طبق نظرسنجی‌های منتشر شده تمایل خود را به انتخاب رئیس‌جمهور دموکرات اعلام کردند، پس طبیعی است که ترامپ برای حفظ خود در جایگاه ریاست‌جمهوری اقداماتی انجام دهد که مذاکره با ایران یکی از آنهاست. بهرام قاسمی سخنگوی وزارت امور خارجه با بیان اینکه پیشنهاد گفت‌وگو با ایران در شرایطی ارائه می‌شود که دولت ایالات متحده آمریکا بدون هیچ توجیهی و برخلاف تمام موازین بین‌المللی از برجام خارج شده و تحریم‌های غیرعادلانه خود را مجددا بر مردم ایران تحمیل کرده است، گفت: «جمهوری اسلامی ایران در عمل ثابت نموده که اهل گفت‌وگو و منطق است و چنانچه تعهدی بپذیرد، بدان پایبند می‌ماند، اما آیا آقای ترامپ هم می‌تواند چنین ادعایی بکند؟ مذاکره شرایط و الزاماتی دارد که تاکنون در گفتار و رفتار آقای ترامپ و همکارانش نشانه‌ای از آن دیده نشده است.

آمادگی عمان برای وساطت

از سوی دیگر نباید فراموش کرد که قطع رابطه با آمریکا موضوع همیشگی نیست، چنانکه پیش از این مذاکراتی با آمریکا صورت گرفته که نمونه بارز آن توافقنامه هسته‌ای یا برجام است. از سوی دیگر نباید فراموش کرد که روحانی تماس تلفنی اوباما را در اجلاس سالانه سازمان ملل در نیویورک پاسخ داد و پیش از آن هم گفته شد که گفت‌وگوهای محرمانه در عمان انجام شده است. این ارتباطات نشان داد که مرزهای ممنوعه مذاکره کمرنگ شده است. حضور بن‌علوی وزیر خارجه عمان که این کشور به نمادی برای ایجاد تساهل بین دو طرف تبدیل شده است در واشنگتن و پس از آن در تهران، این موضوع را بیش از پیش به اذهان متبادر می‌کند که امکان ایجاد چنین کانال‌هایی وجود دارد. اکنون اگر دو طرف بر سر مذاکره توافق کنند کشور ثالثی می‌تواند میزبان باشد. وزیر خارجه عمان به «الجزیره» گفت، برای وساطت بین واشنگتن و تهران به آمریکا نرفته اما کشورش آماده وساطت بین ایران و آمریکا است. یوسف بن‌علوی گفت: «ما پیامی از کسی از جمله ایرانی‌ها برای آمریکایی‌ها نیاورده‌ایم. معتقدیم که می‌شود گفت‌وگو را شروع کرد. دو طرف وسط این همه مشغولیت نیاز دارند فرصتی پیدا کنند تا وارد درگیری نشوند، درگیری که نه برای منطقه نه برای کسی هیچ‌ فایده‌ای ندارد». یوسف بن‌علوی در سفر یک هفته‌ای خود به آمریکا با مقامات این کشور از جمله جیمز متیس وزیر دفاع و مایک پمپئو وزیر خارجه این کشور دیدار خواهد کرد.

درخواست ترامپ برای مذاکره

شامگاه یکشنبه بود که دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد، این آمادگی را دارد که با ایران بدون پیش‌شرط وارد مذاکره شود. او تصریح کرد که تمایل دارد با مقام‌های ایرانی ملاقات داشته باشد و گفت که من به ملاقات کردن اعتقاد دارم. اگر آنها بخواهند، من قطعا با [مقام‌های] ایران ملاقات خواهم کرد. نمی‌دانم که آیا آنها آماده این کار هستند. آنها اکنون در حال پشت سر گذاشتن دوره سختی هستند. ترامپ اظهار کرد: من به توافق با ایران پایان دادم. این توافق مسخره‌ای بود. رئیس‌جمهوری آمریکا اظهارکرد: معتقدم آنها احتمالا در پایان به این نقطه خواهند رسید که خواستار ملاقات شوند و من آماده‌ام تا هر زمان که بخواهند، با آنها ملاقات کنم. من این کار را از روی قوت یا ضعف انجام نخواهم داد. فکر می‌کنم این کار اقدام مناسبی است. اگر بتوانیم به نتیجه معنادار دست یابیم، نه اتلاف کاغذی که در توافق قبلی اتفاق افتاد، قطعا مایل به انجام ملاقات خواهم بود. در ادامه خبرنگاری پرسید که آیا او پیش‌شرطی برای چنین ملاقاتی دارد که رئیس‌جمهوری آمریکا پاسخ داد: هیچ‌پیش‌شرطی نداریم. اگر آنها بخواهند ملاقات کنند، من هم ملاقات خواهم کرد. هر زمان که آنها بخواهند. این کار برای این کشور خوب است، برای آنها خوب است، برای ما خوب است و برای جهان خوب است. رئیس‌جمهوری آمریکا در این کنفرانس مطبوعاتی با بیان اینکه «من به ملاقات کردن اعتقاد دارم»، اضافه کرد: درباره گفت‌وگو با دیگران به خصوص وقتی صحبت از احتمال جنگ، مرگ، قحطی و بسیاری از چیزهای دیگر مطرح است، باید مذاکره کرد. هیچ‌ مشکلی با مذاکره وجود ندارد.

شروط پمپئو؛ عدم صداقت آمریکا

از ابتدا مشخص بود پیشنهاد مذاکره ترامپ عاری از صداقت است و ویژگی حاکمان آمریکا سال‌هاست که با صلح و تعامل همخوانی ندارد و پشت پرده پیشنهاد ترامپ برای مذاکره با ایران خیلی زود عیان شد، چنانکه ساعاتی پس از اظهارات رئیس‌جمهور آمریکا بود که مایک پمپئو وزیر خارجه ایالات متحده آمریکا در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی سی.ان.بی.سی در خصوص پیشنهاد ترامپ به ایران اعلام کرد که پیش شرط‌هایی وجود دارد. پمپئو گفت: از پیشنهاد مذاکره ترامپ به ایرانی‌ها حمایت می‌کنم اما در صورتی رئیس‌جمهور با ایرانی‌ها پای میز مذاکره خواهد نشست که ایرانی‌ها تعهد به اعمال تغییرات در نحوه رفتار با مردم این کشور را نشان دهند، از رفتار بد خود بکاهند و بتوانند بپذیرند که وارد توافقی هسته‌ای شوند که در عمل مانع اشاعه تسلیحاتی شود.

دبه کردن آمریکایی

آمریکا در دبه‌کردن مهارت دارد، اول خروج غیر قانونی از برجام و امروز نیز چنانکه در ابتدا پمپئو برای مذاکره شرط‌گذاری کرد و پس از آن سخنگوی شورای امنیت ملی آمریکا درباره تمایل این کشور برای مذاکره با ایران اظهارنظر کرد. وی گفت که رئیس‌جمهور ترامپ آماده مذاکره با ایران و حتی پایان دادن به چهار دهه دشمنی میان دو کشور است به شرط آنکه ایران به‌طور اساسی تغییر کند. گرت مارکوس افزود: آمریکا حاضر است برای پایان تحریم‌ها و برقراری مجدد و کامل روابط دیپلماتیک و تجاری وارد عمل شود و به ایران اجازه دهد که فناوری پیشرفته داشته باشد و از پیوستن دوباره اقتصاد ایران به نظام اقتصادی بین‌المللی حمایت کند.

وی در ادامه گفت: هرچند این مساله تنها در صورتی ممکن است که تغییرات آشکار، قابل لمس و ماندگار در سیاست‌های ایران ایجاد شود. تا آن زمان اگر نظام این کشور تغییری(در رفتار خود) ندهد، درد تحریم‌ها افزایش خواهد یافت.

ترامپ باید قول دهد

اما تنها پمپئو نیست که خود را محق برای شرط‌گذاری برای ایران بداند، عدم اعتماد ایرانیان به آمریکا چنان است که به سادگی با آنها سر میز مذاکره ننشینند. رئیس اسبق مرکز دیپلماسی عمومی وزارت خارجه در دوره اصلاحات با اشاره به اظهارات وزیر امور خارجه آمریکا پس از صحبت‌های ترامپ در مورد مذاکره واشنگتن و تهران، تصریح کرد: لازم است که ترامپ ابتدا تکلیف خود را با تندروهای کاخ سفید مشخص کند. ما در واقع در درون کاخ سفید یک سردرگمی مشاهده می‌کنیم و بهترین راهنمایی برای آقای ترامپ اگر واقعا به‌دنبال مذاکره با ایران است، این است که افراد تندرو را از خود دور کند، چراکه اولین مانع برای این موضوع افرادی چون پمپئو و جان بولتون هستند. وی تصریح کرد: از دیگرسو باید ترامپ تکلیفش را با خودش مشخص کند. آقای ترامپ باید بتواند تعهد دهد که اگر با ایران توافقی کرد به آن توافق متعهد باشد. اکنون عملکرد کاخ سفید راه را برای گفت‌وگو و مذاکره بسته است و این مسائلی است که باید ترامپ فکری برای آن بکند. علی‌اکبر ولایتی رئیس شورای راهبردی روابط خارجی در واکنش به پیشنهاد رئیس‌جمهور آمریکا برای ملاقات با روحانی گفت: به‌نظر می‌رسد آقای ترامپ عاشق ملاقات است و چندان به نتایج ملاقات‌های خود و سخنان متناقض خویش نمی‌اندیشد.

واکنش‌ها به درخواست ترامپ

به طور طبیعی آنچه ترامپ اعلام کرد با واکنش‌هایی مواجه شد. حمید ابوطالبی، مشاور سیاسی رئیس‌جمهور در حساب توئیتر خود نوشت: «احترام به ملت بزرگ ایران، کاهش خصومت‌ها و بازگشت آمریکا به برجام، هموارکننده مسیر سنگلاخ کنونی است؛ گفت‌وگوی تلفنی روسای جمهور دو کشور در سازمان ملل در سال 1392، بر این باور استوار بود که می‌توان با التزام به ابزار گفت‌وگو در مسیر اعتمادسازی گام برداشت. دو ساعت پس از این اظهارات مایک پمپئو در یک مصاحبه برای مذاکره پیش شرط گذاشت. برجام دستاورد التزام به گفت‌وگوست؛ باید آن را پذیرفت». نایب‌رئیس مجلس هم گفت: وضعیت فعلی برای وارد شدن به مذاکره با آمریکا مناسب نیست، به این دلیل که توأم با ذلت و خواری است. اگر ترامپ از برجام خارج نشده بود و تحریم‌ها را علیه ایران برقرار نکرده بود، وارد مذاکره شدن با آمریکا اشکالی نداشت. همان‌طور که بهتر بود در زمان اوباما با آمریکا رابطه برقرار می‌کردیم و حتی وارد مذاکره هم می‌شدیم ولی آن فرصت را از دست دادیم. علی مطهری تصریح کرد: اکنون مذاکره با آمریکا همراه با خواری و تحقیر است و فعلا مذاکره با آمریکا مناسب نیست. اصل مذاکره را قبول دارم، زیرا اصل مذاکره در شرایط مناسب و عادلانه می‌تواند مفید باشد که البته مذاکره غیر از رابطه است.

نباید مذاکره به تابویی تبدیل شود

سیدمحمد صدر، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام گفت: رئیس‌جمهوری آمریکا رفتار طبیعی ندارد؛ از پیمان‌های متعدد از جمله پاریس و برجام خارج شده است، بنابراین در حال حاضر برای مذاکره قابل اعتماد نیست. رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس هم در خصوص شرایط موجود بین ایران و آمریکا بیان کرد: زمام اختلافات ایران و آمریکا در اختیار بازیگران ثالث است و تا زمانی‌که یک خط قرمز ارتباطی میان دوطرف ایجاد نشود، منافع ملی تهران و واشنگتن بازیچه دیگرانی خواهد بود که از تصاعد بحران میان این دو قدرت منطقه‌ای و جهانی سود می‌برند. حشمت‌ا... فلاحت پیشه بیان کرد: نباید مذاکره به تابویی در مناسبات ایران و آمریکا تبدیل شود. ترامپ به خوبی می‌داند که توان مدیریت جنگ با ایران را ندارد اما در عین حال حتی از درک توان و جذابیت‌های اقتصادی و تجاری ایران نیز عاجز است. مدیرکل پیشین آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به اظهارات رئیس‌جمهور آمریکا که گفته آماده مذاکره بدون پیش شرط با ایران است، واکنش نشان داد. محمد البرادعی چنین توئیت کرد:‌ «تو نمی‌توانی توافقی که همه آن را یک دستاورد می‌دانند کنار بگذاری، این کشور(ایران) را تهدید کنی، به رهبرانش توهین کنی و سپس به‌طور ناگهانی خواستار مذاکره شوی. توافقات بر اساس اعتماد، سازش دوطرفه و احترام بنا شده‌اند نه بر اساس ارعاب و تهدیدات. رویکرد در قبال کره‌شمالی یک مدل برای ایران نیست». سخنگوی پیشین وزارت خارجه کشورمان با اشاره به اظهارات دونالد ترامپ مبنی بر اینکه آماده است بدون پیش شرط با ایران مذاکره کند، تصریح کرد: در راستای تحقق این موضوع ابتدا باید ترامپ تکلیف خود را با تندروهای کاخ سفید از جمله جان بولتون و مایک پمپئو مشخص کند. حمیدرضا آصفی اظهار کرد: صدای واحدی از کاخ سفید در مورد ایران نیز بیرون نمی‌آید. سخنگوی پیشین وزارت خارجه کشورمان در ادامه تصریح کرد: از دیگر سو باید ترامپ تکلیفش را با خودش مشخص کند. او استاد تخریب توافقات است چنان‌که دیدیم برجام را زیرپا گذاشت و نقض معاهده پاریس، توافقات صورت گرفته با ناتو و... از جمله توافقات دیگری است که ترامپ زیر پا گذاشته است. درواقع مساله این است که ترامپ باید تکلیف خود را با مواضع متفاوتی که اتخاذ می‌کند مشخص کند. آصفی افزود: نمی‌شود که دولتی ملت ایران را تحت فشار قرار دهد، بی‌ادبی کند و بعد از این اقدامات، صحبت از مذاکره کند.

مخالفان آمریکایی مذاکره

وندی‌شرمن، مذاکره‌کننده سابق آمریکا چنین توئیت کرد: «آقای رئیس‌جمهور ایران ممکن است یک پیش‌شرط داشته باشد؛ پیوستن [آمریکا] به جمع کشورهای حامی برجام که ضمانت می‌کند ایران هیچگاه نمی‌تواند به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند». باب منندز سناتور ارشد دموکرات از جمله مقام‌هایی بود که به این موضوع توجه نشان داد و اظهارات ترامپ را به «یک نسخه ضررآفرین دیگر» تعبیر کرد. منندز گفت: این هم مانند کره‌شمالی است؛ بدون پیش‌شرط و بدون آمادگی. نتیجه چه شد؟ شیرین هانتر استاد دانشگاه جرج تاون آمریکا گفت: فرازونشیب‌ها در روابط ایران و آمریکا بستگی به تغییرات داخلی ایران و آمریکا داشته است. هر وقت در ایران گروه‌های پراگماتیست در کار بوده‌اند صحبت از بهبود روابط با آمریکا هم مطرح شده است. ترامپ مصمم است که مساله ایران را حل کند، یا از طریق مذاکره یا از طریق فشار و چه بسا حتی حمله نظامی».

معدود موافقان آمریکایی

اما پیشنهاد ترامپ موافقانی در آمریکا داشت، چنانکه باب کورکر رئیس کمیته روابط خارجی سنای آمریکا و داین فاینستاین سناتور قدیمی دموکرات از جمله افرادی بودند که در گفت‌وگو بارسانه‌ها، موضع ترامپ را ستودند. تام روگان تحلیلگر علوم سیاسی در یادداشتی در تارنمای خبری «واشنگتن اگزمینر» نوشت: رئیس‌جمهور ترامپ به خاطر اعلام آمادگی برای دیدار با همتای ایرانی خود مستحق تشویق است. وی تاکید کرد که معتقد است «اگر ترامپ مهره‌ها را خوب بچیند، ممکن است بتواند به توافق جدیدی با ایران برسد».

واکنش رسانه‌های خارجی

پیشنهاد دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری آمریکا در مورد مذاکره بدون پیش‌شرط با ایران در رسانه‌های عربی‌زبان انعکاس گسترده‌ای داشت. شبکه خبری اسکای‌نیوز امارات گزارش داد: «ترامپ پیام بازدارنده جدیدی برای ایران فرستاد». شبکه تلویزیونی لبنانی المیادین گزارش داد: «ترامپ آماده است بدون پیش شرط با روحانی دیدار کند، اما تهران خواستار بازگشت واشنگتن به توافق هسته‌ای است». پایگاه مغربی «احدث» نوشت: «به‌نظر می‌رسد، تنش اخیر میان آمریکا و ایران در هفته‌های اخیر، نتیجه داد، به‌گونه‌ای که دونالد ترامپ اعلام آمادگی کرد که در هر زمان آماده دیدار بدون پیش شرط با ایرانی‌هاست». خبرگزاری «یونهاپ» کره‌جنوبی نیز نوشت:«ترامپ دیدگاهی باز نسبت به دیدار با رهبران ایران دارد و همزمان برای نشان دادن این آمادگی به دیدار خود با کیم جونگ اون رهبر کره‌شمالی به‌عنوان یک نمونه موفق از این راهبرد یاد کرده است». خبرگزاری شینهوا چین نیز مساله گفت‌وگوهای آمریکا و ایران را مورد توجه قرار داده و آورده است باید دید که واشنگتن چه موضعی در برابر توافق هسته‌ای اتخاذ می‌کند، زیرا این موضوع می‌تواند از دیدگاه ایران پیش‌شرطی برای مذاکره باشد و لذا تهران نقض برجام از سوی آمریکا را اقدامی متناقض با درخواست گفت‌وگو می‌داند و پایبندی واشنگتن به این توافق را خواستار است.