متروکههای ارزآور ایران
آرمان - سحر افشاری: ژئوتوریسم شکل ویژهای از صنعت گردشگری است که درآن ژئوسایتها در مرکز توجه گردشگران قرار میگیرند. از بین جاذبههای ژئوتوریستی در هر کشوری معادن از اهمیت خاصی برخوردار هستند که با عنوان ژئوتوریسم معادن مورد توجه قرار دارند. بسیاری از کشورها از راه توسعه گردشگری با ژئوپارکهای معدنی، معادن خود را به یکی از دیدنیترین و مشهورترین معادن روباز کره زمین تبدیل میکنند تا از ظرفیت جذب گردشگر نیز بهرهمند شوند. حین بررسی ژئوتوریسم معادن، «آرمان» با علیرضا امریکاظمی، مدیر ژئوپارک جهانی قشم که تنها عضو کشور در شورای عالی ژئوپارکهای جهانی یونسکو است، نیز گفتوگویی داشته که در گزارش پیش رو میخوانید.
ژئوپارک منطقهای است که در آن، میراث زمینشناختی آن ناحیه، با مدیریتی دقیق و دائمی، حفظ و نگهداری میشود و با وسعت کافی که مرزهای آن به وضوح مشخص شده و چندین پدیده بارز زمینشناسی در محدوده آن قرار گرفته باشد، شناخته میشود. این محدوده باید بتواند در توسعه اقتصادی جوامع پیرامونی خود نقش موثری ایفا کند. ژئوپارک ممکن است علاوه بر پدیدههای زمینشناسی از آثار تاریخی، بومشناسی، باستانشناسی و میراث فرهنگی و طبیعی دیگر برخوردار باشد. هدف برنامه شبکه جهانی ژئوپارکها تاکید بر ارزش چنین مکانهایی و همزمان ایجاد اشتغال و تقویت توسعه اقتصاد منطقهای است. شبکه بینالمللی ژئوپارکها یک برنامه یونسکو است که در سال 1988 تاسیس شد. بر اساس تعریف یونسکو برای آنکه یک ژئوپارک وارد شبکه جهانی شود باید دارای یک برنامه مدیریتی برای پیشبرد توسعه پایدار اجتماعی- اقتصادی باشد که اغلب بر اساس آگریتوریسم یا توریسم کشاورزی و ژئوتوریسم یا توریسم زمینشناختی است. باید روشهایی را برای حفاظت و تقویت میراث زمینشناختی به کار برد و ابزارها برای آموزش رشتههای علوم زمینشناختی و موضوعات گستردهتر زیستمحیطی را فراهم آورد. همچنین لازم است طرحهای مشترک پذیرفته شده بهوسیله مقامات عمومی، جوامع محلی و سازمانهای خصوصی برای همکاری با یکدیگر داشته باشند که بهترین روشهای اجرایی در رابطه حفاظت کره زمین و تلفیق کردن آن با راهبردهای توسعه پایدار را ارائه دهند. ثبت محدودههایی تحت حفاظت و مشخص برای گردشگری با عنوان ژئوپارک در دنیا از سال ۲۰۰۰ میلادی رواج دارد و تاکنون بیش از 80 ژئوپارک در دنیا به ثبت فهرست ژئوپارکهای جهانی یونسکو رسیده است. در حال حاضر چین اولین کشور آسیایی است که بیشترین تعداد ژئوپارک جهانی و ملی را دارد. چندی پیش، رجبعلی خسروآبادی، مدیر کل میراث فرهنگی استان تهران در همایش گردشگری معدن از توجه به ایدههای گردشگری معادن خبر داده و گفته بود: با توجه به تعداد معادن متروک در سطح استان تهران این امکان وجود دارد با استفاده از شیوههای نوین در گردشگری خلاق شرایطی را برای جذب گردشگران داخلی و خارجی فراهم کرد و از طرحها و ایدههای خلاق مراکز دانشگاهی، دانشجویان و فارغالتحصیلان گردشگری در ایجاد کاربری مناسب در معادن متروک استقبال میکنیم، امروز در کشورهای صنعتی از معادن متروک برای جذب گردشگران بسیار استفاده میشود.
توسعه گردشگری با ژئوپارکهای معدنیمحور
بهطور کلی اکثر مناطق تحت حفاظت چهارگانه کشور قابلیت تبدیل به ژئوپارک ملی را دارند و تعداد زیادی ظرفیت برای ژئوپارکهای آتی کشور پیشبینی شده است. ژئوپارک قشم اولین ژئوپارک ایران و خاورمیانه است. صنعت گردشگری قابلیت توسعه در بخش معادن را نیز دارد و میتوان گفت یکی از جاذبههای توریستی موفق در بسیاری از نقاط مختلف جهان را به خود اختصاص داده است. علیرضا امریکاظمی، مدیر ژئوپارک جهانی قشم و عضو شورای عالی ژئوپارکهای جهانی یونسکو در پاسخ به ظرفیت ارتقا جذب توریست و ظرفیت ایران برای گردشگری معادن در کشور به خبرنگار «آرمان» میگوید: معادن از لحاظ گردشگری به سه دسته تقسیم میشوند که شامل معادن کهن، معادن فعال و معادن متروک است. امریکاظمی در ادامه با اشاره به معدنکاری کهن که مربوط به 4هزار سال قبل در ایران بوده و از ارزش معدنی و تاریخی بالایی برخوردار است و میراث فرهنگی محسوب میشود، میافزاید: با استفاده از این صنعت ضمن توسعه اقتصادی میتوان سبب نشان دادن روش اکتشاف و بهرهبرداری پیشینیان و آثار و ابزار آلات قدیمی و معرفی تمدن کهن ایران شد. او همچنین به گردشگری معادن فعال اشاره میکند و میگوید: در این بخش گردشگران با روشهای معدنداری جدید آشنا شده و از ابزار و روشهای توسعه معدنی جدید بازدید میشود. البته مخاطبان این بخش دانشجویانی با رشته مرتبط و یا سرمایهگذاران هستند که با رعایت ایمنی و تحت حفاظت وارد بخش تخصصیتر معادن میشوند. مدیر ژئوپارک جهانی قشم در ادامه میافزاید: معادن متروک معادنی هستند که بعد از برداشت و پایان کار رها شدهاند، اساسیترین بخش گردشگری معادن توسعه این متروکههای ارزشمند است که میتواند تبدیل به جاذبههای گردشگری شود، چرا که به قدمت معادن کهن نیست و مشکلات معادن فعال را ندارد و از لحاظ زیباییشناسی غنی است. مردم در این بخش فضای متفاوتی را تجربه میکنند. توسعه این بخش نیازمند ساماندهی و برنامهریزی دقیق است. امریکاظمی در پاسخ به این پرسش که میزان پیشرفت کشور در دستیابی به این نوع گردشگری تا چه اندازه است، به «آرمان» میگوید: در این بخش کشور در فاز مطالعات و شناسایی است و گردشگری معدنی بهصورت عملی و برنامهریزی شده اتفاق نیفتاده است، اما توسط برخی موسسات گردشگری بهصورت جستهگریخته تورهای معدنی برگزار شده که نمیتوان از این اقدام بهعنوان توسعه گردشگری معدنی یاد کرد. او میگوید: در 18 سال گذشته مطالعات کشوری برای گسترش ژئوتوریسم انجام شده و50 منطقه بهعنوان ظرفیت گردشگری شناسایی شده و معادن نخلک، خوی و بیابانک که جلوههای چشمگیری از معدنکاری در ایران هستند، جزو مناطق معدنی قابل بهرهبرداری در صنعت گردشگری هستند و درواقع ژئوپارک معدنیمحور محسوب میشوند. امریکاظمی میگوید: در حال حاضر مطالعات در سطح کلان بوده، اما نیاز به مطالعات تفسیری و جزئیاتی است. او در نهایت درباره فقدان ژئوپارکهای معدنی در قشم، میگوید: در قشم بخش گردشگری معدنی نیست، چراکه معدنی برای بازدید وجود ندارد. اما بخش ژئوتوریسم یا زمینگردشگری وجود دارد و قشم تنها بخش در ایران است که بهطور جدی بحث ژئوتوریسم و توسعه زمین گردشگری در آن دنبال میشود.
معادن روباز جهان و ایران
معادن روبازی که در سراسر جهان پراکنده شدهاند، مانند حفرهای عظیمالجثه هستند که بشر بارها فلزات و سنگهای معدنی ارزشمند را از آنها استخراج کرده است. معدن میرنی واقع در شرق سیبری روسیه بهعنوان بزرگترین معدن الماس مطرح شده است. عمق این معدن چیزی نزدیک به 525 متر بوده و قطر آن به 1200 متر میرسد. جالب است بدانید که تا به حال چندین بار جریان هوای رو به پایین این معدن باعث سقوط هلیکوپترهایی که بر فراز آن به پرواز درآمدهاند، شده و به همین دلیل پرواز عبوری از روی معدن میرنی ممنوع اعلام شده است. معدن دره بینگام در آمریکا، که یک معدن مس کنیکات است در جنوبغربی سالتلیکسیتی در ایالت یوتا آمریکا قرار دارد. معدن بینگام عمیق و بزرگترین معدن جهان محسوب میشود که عمق آن به 9کیلومتر میرسد و قطر آن نیز چهار کیلومتر برآورد شده است. معدن کالگورلای در استرالیا، یک معدن طلاست که عمق آن به 570 متر میرسد. همین طور طول این معدن 5/3کیلومتر بوده و قطر آن نزدیک 5/1کیلومتر محاسبه شده است. معدن کیمبرلی در آفریقای جنوبی، عنوان بزرگترین گودال حفرشده توسط بشر را به خود اختصاص داده. این معدن در سال 1914 تعطیل شده و زمان افتتاحش به سال 1871 میلادی بازمیگردد. معدن کیمبرلی آفریقای جنوبی دارای عمق 240متری بوده و طی سالهای فعالیت در این معدن چیزی بیش از سهمیلیون تن الماس از آن خارج شد. معدن دیاویک در کانادا نیز میتواند یکی دیگر از معادن الماس جهان را به شما نشان دهد. معدن چوکویی کاماتا در شیلی، رتبه اول معادن مس جهان است و عمقی نزدیک به 850متر دارد. این عمق رتبه دوم معادن عمیق جهان را از آن معدن چوکویی کاماتا ساخته است. معدن اوداچنایا در روسیه یک معدن الماس در روسیه است که برای سالها مقادیر فراوانی از آن استخراج میشده است. جالب است بدانید که تاکنون 8/225میلیون قیراط الماس از داخل معدن روباز اوداچنایا بیرون آورده شده است. معدن اسکوندیدا در شیلی، یک معدن مس در صحرای آتاکامای کشور شیلی ست. معدن اسکوندیدا ترکیبی از دو معدن است و فعالیت آن از سال 1990 میلادی آغاز شده. کشور ایران هم دارای چندین معدن روباز است و برترین آنها معدن مس سرچشمه، معدن طلای موته و معدن انگوران هستند. معدن مس سرچشمه در 160کیلومتری جنوب غربی شهر کرمان قرار گرفته و یکی از معادن معتبر ایران زمین به شمار میرود. معدن طلای موته در حد فاصل 50کیلومتری شهرهای دلیجان و گلپایگان واقع شده و سالی در حدود 200کیلوگرم طلا از این معدن استخراج میشود. معدن انگوران یک نیز معدن سرب و روی در استان زنجان است که در واقع وسیعترین معدن روباز سرب و روی در سراسر خاورمیانه محسوب میشود.
