خوب و بد فاینانس
آرمان - سوسن یحییپور: یکی از وعدههایی که در صورت به سرانجام رسیدن توافق هستهای داده میشد، گشایشهای اقتصادی بود، از جمله اینکه روابط بانکی ما بهبود پیدا خواهد کرد و ما میتوانیم علاوه بر داشتن روابط با بانکهای خارجی، فاینانس نیز برای پروژههای عمرانی خود بگیریم که در همین راستا، امسال توفیقاتی در زمینه گرفتن فاینانس خارجی به دست آمد، اما قراردادهای فاینانس نیز از حواشی دور نمانده و انتقاداتی به آنها وارد شده است و میشود که درمقابل مسئولان نظام بانکی معتقدند که برخی از انتقادات مطرح شده، مطالبی هستند که بیش از آنکه شکل انتقاد داشته باشند، شکل اتهام و اطلاعات کذب را دارند.
قراردادهای تامین مالی خارجی براساس قانون بودجه و برنامههای پنجساله توسعه و با هدف تامین منابع مالی برای اجرای پروژههای عمرانی و تولیدی که درنهایت منجر به رونق تولید و اشتغال در کشور میشود به امضا میرسند. البته به قول مسئولان بانک مرکزی، اگرچه دولت تلاش میکند بودجه کافی برای پروژههای عمرانی و تولیدی را تخصیص دهد و سیستم بانکی نیز همواره در پی آن بوده است که از تولید حمایت و منابع لازم برای بنگاههای تولیدی را فراهم کند، اما همواره مشکل محدودیت منابع هم برای دولت و هم برای سیستم بانکی وجود داشته است و به همین دلیل، تامین منابع از خارج از کشور بهصورت یکی از راههای اجرای پروژههای توسعهای مدنظر قانونگذار قرار داشته است.
یادداشت تفاهم 15میلیارد یورویی با چین
طی یک سال اخیر مذاکرات گسترده و مهمی بین بانکهای ایرانی و خارجی با هدف تامین مالی پروژههای عمرانی انجام شده و درنهایت قراردادهایی در این زمینه منعقد شده است. در همین راستا 25 شهریور بود که بانک مرکزی ایران و بانک توسعه چین یادداشت تفاهمی معادل ۱۵میلیارد یورو با موضوع ارائه تسهیلات تامین مالی پروژههای عمرانی و تولیدی امضا کردند. این یادداشت تفاهم، علاوه بر تبیین چارچوب همکاری میان بانکهای ایرانی و چینی، مبنایی برای روابط بلندمدت با بانک توسعه چین در زمینههای فنی، عملیاتی و آموزش نیروی انسانی است. هیات بانکی ایران به این منظور دیداری با مقامات بانک توسعه چین داشتند که مسائلی همچون گسترش روابط مالی و بانکی در تمام زمینهها از جمله تامین مالی، تسویه پولی و استفاده از ارزهای محلی در روابط میان دو کشور، ارائه خدمات جامع بانکی به بانکهای ایرانی و همکاری تکنیکی و فنی مورد بحث قرار گرفت.
قرارداد یکمیلیارد یورویی با اوبر بانک اتریش
در سفری که معاون ارزی بانک مرکزی و هیات بانکی ایران در شهریور سال جاری به اتریش داشتند، قرارداد تامین مالی معادل یکمیلیارد یورو بین بانکهای کارآفرین، سامان، پاسارگاد، رفاه کارگران، ملت، تجارت، ملی ایران، صنعت و معدن، اقتصاد نوین، سپه، توسعه صادرات، خاورمیانه، کشاورزی و پارسیان با «اوبر بانک» اتریش امضا شد. اوبر بانک یک بانک منطقهای در قلب اروپا است که در کشورهای همجوار اتریش نیز فعالیت دارد. به موجب این قرارداد، منابع بانک اتریشی برای تامین مالی پروژههای عمرانی و تولیدی بخش خصوصی و دولتی که مجوزهای لازم را طی مراحل قانونی در داخل کشور اخذ کردهاند، تخصیص خواهد یافت.
قرارداد 500میلیون یورویی با دانمارکیها
همچنین قرارداد فاینانس دیگری که میتوان از آن نام برد، قرارداد 500میلیون یورویی بین 10 بانک ایرانی (کشاورزی، ملت، پاسارگاد، سپه، پارسیان، سامان، تجارت، ملی ایران، صنعت و معدن و اقتصاد نوین) با «دانسکه بانک» دانمارک است که با حضور سید احمد عراقچی، معاون ارزی بانک مرکزی، محمد خزاعی، رئیس کل سازمان سرمایهگذاری و کمکهای اقتصادی و فنی، عبادالله مولایی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در اتریش و مدیران عامل و اعضای هیاتمدیره بانکهای ایرانی منعقد شد. دانسکه بانک در 16 کشور دنیا حضور دارد و علاوه بر خدمات بانکی برای مشتریان شخصی، تجاری و نهادی، خدماتی در حوزه بیمه و مسکن نیز ارائه میکند. به موجب این قرارداد، منابع بانک دانمارکی برای تامین مالی پروژههای عمرانی و تولیدی بخش خصوصی و دولتی که مجوزهای لازم را طی مراحل قانونی در داخل کشور اخذ کردهاند، تخصیص خواهد یافت.
توافق با روس برای فاینانس نامحدود
همچنین قرارداد دیگری که اخیرا (پنجم دیماه) امضا شد، مربوط به قرارداد تامین مالی بینالمللی میان چهار بانک ایرانی و اگزیم بانک روسیه در مسکو است که این قرارداد محدودیتی ندارد. بهدنبال امضای یادداشت تفاهم بانک مرکزی ایران و موسسه دولتی بیمه صادراتی روسیه (اکسیار) در مهرماه سال جاری، قرارداد چهار بانک ایرانی سپه، توسعه صادرات ایران، پارسیان و پاسارگاد از یک سو و اگزیم بانک روسیه از سوی دیگر بدون محدودیت سقف امضا شد. این قرارداد امکان دریافت تسهیلات بانکی از کشور روسیه برای اجرای پروژههای عمرانی و تولیدی در کشور را فراهم میسازد. طبق این قرارداد، پروژههای بخش دولتی و خصوصی که مجوزهای لازم را در کشور اخذ کردهاند و اولویت آنها به تایید دستگاههای اجرایی ذیربط رسیده باشد، میتوانند از طریق چهار بانک ایرانی، تسهیلات اگزیم بانک روسیه را دریافت کنند و صادرکنندگان روسی نیز میتوانند با استفاده از این تسهیلات نسبت به صادرات تجهیزات و خدمات فنی و مهندسی به کشور اقدام کنند.
سه دسته انتقاد به قراردادهای فاینانس
انعقاد قراردادهایی در قالب فاینانس البته با حواشی و انتقاداتی همراه بوده است. برای مثال به مواردی چون بدهکار شدن ایران در قبال قراردادهای منعقده، نرخهای آن، وثیقه رفتن منابع نفتی و یا احتمال توقیف سفارتخانههای ایران در نتیجه قصور ایران اشاره میشود. البته این انتقادات در حالی مطرح میشود که مسئولان بانک مرکزی آنها را تکذیب میکنند و میگویند روال عادی است. درهمین راستا مدیر اداره تامین اعتبارات ارزی بانک مرکزی با خبرگزاری ایسنا گفتوگویی کرده و به موشکافی این انتقادات پرداخته است. افسانه لک تبریز با بیان این مطلب که میتوان انتقاداتی که به قراردادهای فاینانس بیان شده و میشود را به چند دسته تقسیم کرد، گفت: «دسته نخست، انتقاداتی هستند که بانک مرکزی، دولت و مجلس هم همان نگرانیها را دارند و تلاش شده است که چارهاندیشی برای آنها انجام شود. بهعنوان مثال، کنترل تعهدات ارزی کشور و در نظر گرفتن سقفی برای تعهداتی که از کنار فاینانسها ایجاد میشود، دغدغه درست و مهمی است.» همچنین این مقام مسئول دسته دوم انتقادات را ناشی از عدم آشنایی با قراردادهای فاینانس یا اطلاعات نادرست در مورد این قراردادها میداند. بهگفته او « بهعنوان مثال مشاهده میشود برخی میگویند نرخ قراردادهای فاینانس بالاست و مبالغی نظیر ۱۵ یا حتی ۲۰درصد را برای آن بیان میکنند. وقتی از این دسته منتقدان پرسش میشود که چگونه چنین نرخی را محاسبه کردهاند متوجه میشویم که با شیوه محاسبه نرخها در قرارداد فاینانس آشنا نیستند.» همچین آنطور که لک تبریز گفته است «دسته سوم، مطالبی هستند که بیش از آنکه شکل انتقاد داشته باشند، شکل اتهام و اطلاعات کذب را دارند. بهعنوان مثال، این ادعا که منابع نفت ایران وثیقه گذاشته شده، کذب محض است و به هیچوجه صحت ندارد. همچنین این ادعا که در صورت قصور در فاینانسها امکان توقیف سفارتخانههای ایران وجود دارد نیز کاملا دروغ و بیپایه و اساس است و در تمام تضامین قراردادهای فاینانس، همانند گذشته بر مصونیت اموال دیپلماتیک، کنسولی، نظامی و فرهنگی ایران تاکید شده است و وزارت امور اقتصادی و دارایی بهعنوان نماینده دولت، بر این مسائل نظارت کامل دارد.»
دغدغه استفاده درست از فاینانسها
مساله بعدی که درمورد قراردادهای فاینانس مطرح میشود، مربوط به موارد استفاده از این نوع قراردادهاست. فاینانس به خودی خود نه خوب و نه بد است، بلکه موارد استفاده و نوع برخورد ما تعیینکننده و مهم است. حال سوالی که مطرح میشود این است که آیا صرفا ما بدهکار میشویم بدون اینکه اقدامات زیربنایی صورت گیرد، یا آنکه از طریق پروژههای عمرانی بر زمین مانده این مساله نتیجه بخش خواهد بود. درهمین راستا مسئولان بانک مرکزی اعلام میکنند که این دغدغه که منابع مالی تامین شده از خارج در پروژههای عمرانی و تولیدی مصرف شوند و به عبارت دیگر، انحراف در استفاده از منابع وجود نداشته باشد نیز دغدغه و نگرانی موجهی است که بانک مرکزی و سایر دستگاهها هم همین دغدغه را دارند و برای همین تکالیف متعددی برای بانکها و دستگاهها در نظر گرفته شده است و لازم است بر اجرای آنها نظارت مستمر وجود داشته باشد.
