شیوع خامفروشی در ایران
آرمان - شهناز دیواندری: خامفروشی یكی از موضوعاتی است كه در زمینه صادرات مواد خام بهویژه مواد معدنی و نیز مواد نفتی در ایران رایج است. با اینكه ایران مملو از ذخایر معدنی و نیز سرشار از ذخایر نفت است، در زمینه صادرات مواد اكتشاف و استخراجشده، دست به فراوری این مواد نمیزند و آنها را بهصورت خام صادر میكند. این درحالی است كه ایران در برخی از موارد علم و توانایی انجام تغییرات لازم روی مواد خام را دارد. در زمینه معادن متاسفانه ایران نتوانسته خوب عمل كند و سرمایهگذاری لازم را در این زمینه انجام دهد. بهگفته كارشناسان، ایران سرمایه لازم را برای سروسامان دادن به معادن خود ندارد، بنابراین در این زمینه باید به جذب سرمایهگذاری خارجی بپردازد. گفته میشود ایران جدول مندلیف مواد معدنی است و تمام عناصر این جدول تقریبا در ایران یافت میشود. ایران همچنین دارای منابع بالایی از نفت خام است كه فراوری آن در صنعت پتروشیمی در كشور رایج نیست. متاسفانه بهدلیل نبود حمایت لازم در زمینه فراوری مواد، بهویژه در زمینه عناصر معدنی، بسیاری از صاحبان معادن، دست به خامفروشی اكتشافات خود زده تا بتوانند مواد استخراجشده را به فروش برسانند.
معادن یكی از سرمایههای هر كشوری به شمار میآیند. بسیاری از كشورهای پیشرفته و نیز توسعهیافته بهویژه در حوزه صنعت، به تجهیزات مدرنی كه مهمترین آنها در زمینه فراوری مواد معدنی بهكار میرود، دست پیدا كردهاند. فراوری مواد خام، ارزش افزوده كالا را زیاد كرده و قیمت تمامشده محصولات را بالا میبرد و در واقع نوعی ارزش مازاد برای موادخام فراهم میكند. گفته میشود مواد گوناگون در راستای خامفروشی تفاوتهای زیادی با یکدیگر دارند و نمیتوان گفت خامفروشی برای تمام مواد خوب نیست، چرا كه هر ماده معدنی نوع، جنس، و شرایط خاص خودش را دارد. فروش شمش فولاد، کاتد مس و سنگآهن را میتوان نوعی خامفروشی دانست، چرا كه هیچکدام نمیتواند مورد استفاده مصرفکننده نهایی قرار گیرد و در هر مرحله میتوان با انجام فراوری آن را به کالای دیگری تبدیل کرد. در این راستا برای اینكه معلوم شود كدام مرحله خامفروشی است و كدام مرحله خامفروشی نیست، باید برنامهریزی منظمی وجود داشته باشد. باید طبق برنامهای حسابشده معین شود كه روی هر ماده معدنی یا روی نفت، قرار است چه کارهایی را طی چه مراحلی انجام دهیم تا به هدف مورد نظر برسیم.
فراوری، عامل افزایش توسعه اقتصادی
انجام عملیاتهای مختلف روی مواد معدنی متفاوت به انرژی فراوانی احتیاج دارد و نیازمند فناوریهای خاصی است. استفاده از این فناوریها باعث میشود10 تا 20درصد میزان مصرف انرژی كاهش پیدا كند. این مساله عامل خوبی برای كاهش هزینههای تولید است تا بتوان رونق و جانی تازه به پروژههای نیمهتمام بخشید. در این راستا حتی زمینه سودآوری پروژهایی كه در حال حاضر هیچگونه سودی در آن دیده نمیشود، فراهم خواهد شد. با انجام فراوری روی محصولات خام و با صرف هزینههای جانبی، قیمت تمامشده محصول كاهش مییابد. اگر برنامهریزی لازم در زمینه محصولات خام انجام شود، ضریب توسعه كشور نیز مسیری صعودی را طی میكند. بهرغم مزایای ایجاد ارزش افزوده روی مواد خام، خامفروشی همچنان در كشور رایج است و بخش عمدهای از آن به محصولات معدنی و بهویژه سنگهای تزئینی تعلق دارد. نفت نیز حوزهای است كه در این بین فراوری زیادی روی آن انجام نمیشود و بیشتر بهصورت خام به بازارهای جهانی عرضه میشود.
چرا خامفروشی در ایران گسترده است
بهدلیل نبود آب صنعتی، نبود شبكه گسترده حملونقل، كافی نبودن ذخایر حملونقل، نبود انرژی مورد نیاز برای بخش تولید و نیز كافی نبودن ذخایر مورد نیاز و بسیاری از عوامل دیگر خامفروشی بهشدت در كشور رواج دارد. فقدان موارد ذكرشده جلو رشد بخش معدن را گرفته و باعث شده به یك روش ساده برای فروش مواد معدنی اکتفا شود. در این راستا نبودن مناسبات اقتصادی لازم با سایر كشورها و نیز نبود اعتبار لازم، فعالان این حوزه را بهناچار وادار به خامفروشی كرده است. همچنین باید تاكید كرد كه تجهیزات لازم برای فراوری مواد خام در ایران كم است. باید با قیمت بالا این تجهیزات را از سایر كشورها خریداری كرد؛ این مساله به میزان خامفروشی در ایران دامن میزند.
فراوری مواد خام ارزآوری دارد
تبدیل مواد خام به محصولات دیگر و نیز درآوردن مواد معدنی از حالت خام، از واردات كالاهایی نظیر فولاد، آلومینیوم و ... جلوگیری میكند. این روش باعث میشود كه ارز از كشور خارج نشود و با ایجاد ارزش افزوده، صادرات آن ارزآوری بیشتری برای كشور داشته باشد. یكی دیگر از مواردی كه باید به آن اشاره كرد، فعال كردن صنایع پاییندستی است و این امر نیز اشتغالزایی فراوانی را در پی دارد. علاوه بر موارد ذكرشده میتوان به استفاده از تکنولوژیهای جدید برای استحصال مواد معدنی و تبدیل آن به محصولات فراوریشده نیز اشاره کرد.
خامفروشی نفت
خامفروشی نفت از دیر باز تاکنون در کشور وجود داشته است. بخش عظیمی از نفت ایران بهشیوه خامفروشی روانه بازارهای جهانی میشود. متاسفانه پتروشیمی در ایران بسیار ضعیف عمل کرده است. پروژههای پتروشیمی که نیاز به سرمایهگذاری دارند و نیمهتمام ماندهاند، گواه این مطلب است. نبود بازار لازم برای مواد محصولات فراوریشده نفت خام نیز یکی دیگر از معضلات خامفروشی نفت در ایران است. شاید این سوال در زمینه خامفروشی مطرح شود كه تا چه مرحلهای باید به توسعه صنایع تکمیلی در ایران پرداخت تا بتوانم نفتوگاز را از مرحله خامفروشی خارج کنیم. در این راستا میتوان برای آن استانداردهای متفاوتی را در نظر گرفت. البته باید تاکید كرد كه عدهای نیز از پس پرده خامفروشی خارج نمیشوند، چرا كه این موضوع سودهای كلانی را برای آنها در پی دارد. هنوز روند خامفروشی بهنظر برخی برای کشور مناسب است. یكی از اعضای كمیسیون انرژی در گفتوگو با «آرمان» میگوید: خامفروشی در هر حوزهای بهطور مطلق بد نیست. در عراق و بسیاری از كشورهای نفتخیز خامفروشی رواج دارد. حتی كشور عربستان كه سرمایه هنگفتی دارد و دسترسی این كشور به تكنولوژی خارجی راحتتر از ایران است، به خامفروشی مشغول است. كشورهای دارای ذخایر نفتی ترجیح میدهند در زمینه نفت خام به سمت صادرات نفت خام بروند و به سمت ایجاد پالایشگاه گام برندارند. جلال میرزایی میافزاید: گاهی اوقات شرایط بهگونهای است كه خامفروشی بهنفع یك كشور است. در زمینه گاز برخی معتقدند كه اگر گاز طبیعی صادر شود، این اتفاق برای ایران بهصرفهتر است و درآمد بیشتری عاید ایران میشود. اگر ایران نفت خام را به تركیه و برخی كشورهای اطراف صادر كند، صرفه اقتصادی بهتری برای ایران دارد تا اینكه پتروشیمی احداث کند. او تصریح كرد: مشكلی كه اقتصاد ایران با آن مواجه است و در تمام حوزهها به آن سرایت كرده، معضل بالابودن هزینههاست. برای نمونه هزینه فولاد ایران از سایر كشورها بالاتر است. تجهیزات در ایران با واسطه خریده میشود و این موارد برای ایران گران تمام میشود. میرزایی اذعان میدارد: بسیاری از منتقدان دولت میپرسند چرا دولت به سمت خامفروشی میرود و گویا موارد عنوانشده را در نظر نمیگیرند. اكثر پالایشگاهها در ایران زیانده هستند و نفت خام به بسیاری از پالایشگاهها رایگان داده میشود. ایران اگر نفت خام را با قیمتی كه به بسیاری از كشورها میدهد، به پالایشگاههای داخل ایران نیز بدهد، پالایشگاهها ورشكسته میشوند. پالایشگاههای ایران قدرت رقابت بالایی با تولیدات كشورهای اطراف ندارند تا فراوردههای آنها صادر شود.
