چالش در پرونده هستهای از دیپلماسی سبقت گرفته است
آرمان ملی آنلاین -احسان اسقایی: خبری از مذاکره و پیامی در ارتباط با پرونده هستهای تهران مخابره نمیشود! تنها خبر موجود، اخباری است که تاکید دارد اروپا، ایران و آمریکا از ادامه روش دیپلماتیک در موضوع هستهای دفاع میکنند. البته برخی خبرها نیز سویههایی از توافق در آینده نه چندان دور را مخابره میکند. به نظر میرسد اگر ادامه مذاکرات هستهای در نظر باشد، باید آن را در بعد از انتخابات کنگره آمریکا پیگیری کرد چرا که هم اکنون بایدن و دموکراتها در تلاش هستند کرسیهای خود را در کنگره از دست ندهند و از سوی دیگر دونالد ترامپ تمام قد پشت جمهوریخواهان ایستاده است تا دموکراتها را از اکثریت کنگره انداخته و زمینه را برای حضور خود در انتخابات آینده ریاستجمهوری آمریکا فراهم کند. برخی معتقدند در شرایط فعلی نباید انتظار آغاز دور جدیدی از مذاکرات را در ارتباط با پرونده هستهای ایران را داشت. «آرمان ملی» به منظور بررسی انتخابات آمریکا و تاثیر آن بر روند مذاکراتی که باید منتهی به بازگشت طرفین به برجام شود با حشمتا... فلاحت پیشه، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس دهم به گفتوگو پرداخته است. فلاحتپیشه اعتقاد دارد «مذاکرات برای بازگشت به برجام را نباید در پس انتخابات آمریکا مشاهده کرد بلکه باید از دریچه دیگر به مساله پرونده هستهای نگریست.» این گفتوگو در ادامه آمده است.
مذاکرات هستهای در شرایط خاصی قرار گرفته است و عملا خبر دقیقی از وضعیت آینده مذاکرات و حتی برجام شنیده نمیشود. روند بازگشت به برجام تا چه میزان با برگزاری انتخابات آمریکا و برخی مسائل دیگر متوقف شده است؟
چالش هستهای ایران و کشورهای غربی بهشدت متاثر از تحولاتی خارج از اصل اختلافات طرفین در ارتباط با برجام است. تحولات منطقهای و تحولات مربوط به مسائل جهانی نمونهای از این متغیرهایی خارج از پرونده هستهای است که بر روند آن پرونده تاثیرگذاشته است. مسائل داخلی دو سویه در کشورها از جمله انتخابات آمریکا حداقل در شرایط کنونی کمترین اثر را روی پرونده هستهای جمهوری اسلامی ایران و روند مذاکرات هستهای به منظور بازگشت طرفین به برجام داشته است. به ویژه مساله انتخابات آمریکا که در این زمینه باید به آن اشاره کرد زیرا انتخابات آمریکا نیز اثر چندانی بر بازگشت طرفین به مذاکرات هستهای نداشته است.
درست است که مسائل سیاست خارجی در آمریکا اولویت نخست رأی دهندگان هم نیست اما یک جدال جدی در بین سیاستمداران آمریکاست. با این وجود باز هم معتقدید که مذاکرات هستهای ارتباطی به انتخابات آمریکا ندارد؟
اگر در شرایطی قرار داشتیم که توافق هستهای در آستانه امضا بود، آنگاه میتوانستیم اینگونه تحلیل کنیم که انتخابات ماه نوامبر در آمریکا که انتخابات میان دورهای کنگره است، بر پرونده هستهای اثرگذار است و احتمالا بایدن میتوانست با توافق با ایران امتیاز مثبتی را برای خود و دموکراتها در انتخابات میان دورهای کنگره آمریکا به وجود آورد اما درحال حاضر رویدادی در پرونده هستهای در حال وقوع است که این رویداد را به نوعی رخنه پذیری مذاکرات هستهای نام دارد. منافذی در مذاکرات هستهای وجود دارد که درگذشته با بسته نگاه داشتن این منافذ توانستند به توافق وین و برجام دست پیدا کنند اما در شرایط فعلی این منافذ باز شده و مسائل مختلف بر پرونده هستهای اثرگذاشته است به طوری که برخی مسائل اولویت بیشتری در این زمینه پیدا کرده است.
اگر آرایش نیروهای سیاسی در کنگره را در نظر بگیریم که ظاهرا دموکراتها در اکثریت کنگره قرار دارند، این احتمال وجود دارد که نوع آرایش سیاسی در کنگره آمریکا تغییر کند؟
دو اتفاق و نتیجه در نهایت از رقابتهای میان دورهای کنگره آمریکا حاصل خواهد شد. یا شرایط کنونی حفظ میشود که دموکراتها در کنگره در اکثریت قرار میگیرند اما این اکثریت یک اکثریت ضعیف است یا عکس این مورد حاصل خواهد شد و تعداد جمهوریخواهان درکنگره بیش از دموکراتها خواهد شد. شواهد نشان میدهد به رغم تلاش زیاد جمهوریخواهان اگر در کنگره هم اکثریت را در دست بگیرند نمیتوانند اکثریت قوی را به دست آورند و احتمالا اکثریت ضعیفی به آنها درکنگره اختصاص خواهد یافت. از این منظر چون هیچ کدام از طرفین نمیتوانند در انتخابات کنگره در اکثریت مطلق قرار بگیرند و نخواهند توانست به صورت مطلق بر برجام و بازگشت به توافق وین اثرگذار باشند. هرچند شاهد هستیم که جمهوریخواهان همان زمان که در اقلیت کنگره قرار داشتند تلاشهایی را برای مقابله با نگاه دموکراتها و بایدن به پرونده هستهای صورت دادند.
اگر فرض محالی را در نظر بگیریم که جمهوریخواهان با ورود و هزینههایی که ترامپ در انتخابات آمریکا انجام داده بتوانند کمی بیشتر از آنچه پیش بینی میشود کرسیهای کنگره را در دست بگیرند، آنگاه میتوانند در برابر بایدن و دموکراتها در پرونده هستهای و بازگشت به برجام ایستادگی کنند؟
اینکه جمهوریخواهان تلاشهایی را خواهند کرد تا بایدن به یک پیروزی در ارتباط با سیاست خارجه خود دست نیابد، مسلم است. جمهوریخواهان هرکاری خواهند کرد تا دموکراتها دستاورد محسوسی نداشته باشند اما واقعیت آن است که رئیسجمهور آمریکا فارغ از اینکه ترامپ باشد یا بایدن، جمهوریخواه باشد یا دموکرات، در ارتباط با پرونده هستهای نگاه مناسبی داشته باشد یا نگاه او موافق با برجام نباشد، رئیسجمهور آمریکا ابزارهای اجرایی را در دست دارد که تعداد آنها بر اساس قوانین آمریکا 5 ابزار است که با توجه به آنهامیتواند به اقداماتی دست بزند که حتی برخلاف رأی کنگره آمریکا باشد. ابزارهای اجرایی در قالب مدیریت ویژه و شرایط اضطراری به رئیسجمهور تعلق میگیرد. رئیسجمهور بر اساس آن ابزارها تصمیماتی را اتخاذ میکند که بدون در نظر گرفتن ملاحظات داخلی و مقررات داخلی است.
در این فرض اگر جمهوریخواهان در کنگره به پیروزی برسند رئیسجمهور آمریکا که ظاهرا با برجام هم مخالفت چندانی ندارد میتواند اقدامی در جهت رفع تحریمها انجام دهد؟
تنها در موضوع هستهای ایران بیش از 700 تحریم توسط آمریکا وضع شده است اگر رئیسجمهور آمریکا به این نتیجه برسد که در راستای امنیت ملی آمریکا لازم است به توافقی دست یابد که کنگره با آن مخالفتهایی دارد از این 5 ابزار اجرایی خود استفاده خواهد کرد که مهمترین این ابزارها فرمان اجرایی است که از قدرت بالایی هم در نظام حقوقی آمریکا برخوردار است. 4 ابزار دیگر هم شامل دستوالعمل، تفاهمنامه، توافقنامه و بخشنامه است که هر کدام دارای میزانی از قدرت از نظام حقوقی ایالات متحده است که میتواند منعها و ملاحظات اعضای کنگره دارند را دور بزند. البته اگر دموکراتها هم بتوانند درکنگره در پیروزی مطلقی قرار بگیرند و بر تعداد کرسیهای خود در انتخابات میان دورهای در مقایسه با شرایط فعلی بیفزایند، آنگاه رئیس جمهوری آمریکا با شرایط بهتری میتواند در ارتباط با پرونده هستهای ایران تصمیم بگیرد.
آیا طرفین توانستند از موقعیتهایی که در طول یک سال اخیر به دست آمده بود به نفع بازگشت به برجام استفاده کنند؟
خیر در برخی مواقع موقعیتهایی در ارتباط با بازگشت به برجام وجود داشت که از آن فرصتها استفاده صورت نگرفت.
چرا اینطور شد در ابتدای راه که طرفین از اراده لازم برای رسیدن به توافق خبر میدادند؟
دلایل آن را باید در این مورد جست وجو کرد که ملاحظاتی غیر از ملاحظات سیاسی معمول بین کشورها در پرونده هستهای وارد شده. معتقدم این ملاحظات بیرون از پرونده هستهای است. منافعی وجود داشت که این منافع که هر کدام آسیبهایی برای منافع ملی دو طرف پرونده هستهای به حساب میآمدند.
یعنی سایر طرفهای مذاکرات هستهای غیر از ایران و آمریکا منافعی را برای خود در مذاکرات در نظر داشتند که بر اساس آن منافع به نوعی به پیشرفت مذاکرات هستهای کمک نکردند؟
تا حدودی باید گفت بله. این مورد وجود داشت و دارد. مذاکرات به محلی برای حفظ منافع برخی دیگر غیر از ایران و آمریکا تبدیل شده بود. امروز شاهد هستیم که برجام و لزوم بازگشت به آن تحت الشعاع موضوع اوکراین قرار گرفته است. مساله قطع گاز روسیه به اروپا درکنار منابعی که ایران برای صادرات به اروپا داشت را نباید دور از ذهن دانست. برخی از بازیگران اروپایی هم ملاحظات خاص خود و منافع خود را در برجام در نظر داشتند و از سوی دیگر برخی از کشورهای منطقه نیز نگاه مثبتی به برجام و بازگشت طرفین به آن نداشته و ندارند و در گذشته تلاشهایی را برای ناکام گذاشتن مذاکرات هستهای قبل از برجام انجام داده و در شرایط حال حاضر نیز همان سیاستها را در شکل دیگری دنبال میکردند.
تلآویو جدیترین طرف برای به توافق نرسیدن است. این رژیم آنقدر ایران هراسی راه انداخت که در طول برجام نیز توانست کشورهای منطقه را از تهران دور کند، نقش تلآویو در دوره اخیر را چگونه ارزیابی میکنید؟
رژیم صهیونیستی از آنجا که تلاش دارد ایران در انزوا بماند، تلاش کرد در طول ماههای گذشته راهبرد امنیتی خود را در ارتباط با برجام مطرح کند. از سوی دیگر به فاصله چند روز از انتخابات آمریکا، انتخابات در سرزمینهای اشغالی در دستورکار است و در هر دوره از انتخابات رژیم صهیونیستی موضوع ایران و به خصوص موضوع پرونده هستهای تهران بحث اساسی و اصلی رقابتهای سیاسی و انتخاباتی در تلآویو تبدیل میشود. چپها در سرزمینهای اشغالی معتقد به سازو کارهای دیپلماتیک هستند و دموکراتها در آمریکا علاقهمند هستند که برجام به نتیجه برسد و از به نتیجه رسیدن آن به عنوان یک ابزار داخلی استفاده کنند که به نتیجه نرسید و آنها نیز سیاستهای جایگزینی را پیش گرفتند، به طوری که بایدن دموکرات به جای حساب باز گردن بر روی دستاوردهای بازگشت به برجام رسما سیاستهای اقتصادی را در پیش گرفت.
با این فرض میتوان به این نتیجه رسید که آمریکا از این به بعد با نگاهی کلانتر به بازگشت به برجام خواهد نگریست؟
برجام موضوعی نیست که تحت تاثیر نتایج میان دورهای آمریکا قرار گیرد ولی اتفاق دیگری در ارتباط با مذاکرات هستهای در حال وقوع است در این معنا که عزم و اراده سیاسی در پایتخت ایران و آمریکا برای بازگشت به برجام مانند سابق نیست. بارها طرفین به توافقی نزدیک شدهاند که آن توافق میتوانست منافع دو طرف را تامین کند اما هر دو طرف به دلایلی از آن طفره رفتند.
احتمال اینکه طرفین مجددا در ماههای آینده به لزوم بازگشت به توافق وین بنگرند وجود دارد؟
اگر طرفین در آینده تصمیم بگیرند فارغ از برخی حاشیهها وارد فضای مذاکرهای شوند، امکان از سرگرفتن مذاکرات به منظور بازگشت به برجام وجود دارد. البته موضوع مذاکرات تحت مسائل دیگری قرار گرفته است. موضوعاتی که اخیرا موجب بیانیههای تند میان ایران و آمریکا شده است. این موارد میتواند اثر خود را بگذارد. طرفین از اینکه اجازه دادند برخی مسائل به مذاکره هستهای وارد شود، ضرر کردهاند. در شرایطی که براساس دیپلماسی همه کشورها تلاش میکنند زخمهای باز را ببندند، طرفین برجام مهمترین زخم خود را باز نگاه داشتهاند و این زخم موضوع برجام است. از این رو طرفین موقعیتهایی را از دست میدهند.
