صادرات گاز به اروپا فعلا امکان‌پذیر نیست

بحران اوکراین و روسیه زمستان سردی را پیش روی اروپا قرار داده است. این بحران تا چه میزان برای کشورهای اروپایی جدی است؟

بخش قابل توجهی از انرژی در اروپا وابسته به روسیه است. خصوصا آلمان‌ها وابستگی زیادی به انرژی روس‌ها دارند. این کشورها مجبور خواهند شد بخشی از منابع گازی خود را جایگزین کنند. انرژی‌های جایگزین گاز در طولانی مدت برای اروپا احتمالا انرژی‌های تجدیدپذیر خواهد بود اما در کوتاه مدت جایگزین‌های دیگری را برای گاز روسیه انتخاب خواهند کرد. مقداری از این جایگزین‌ها در سال آینده امکان‌پذیر است اما مقداری هم قابل جایگزینی نیست. در نتیجه بحران اوکراین بر روی اروپا تاثیر‌گذار است و مشاهده می‌کنیم که اروپایی‌ها در حال تلاش برای آن هستند که کمتر از سرمایی که از چند ماه آینده در کشورهای آنها آغاز می‌شود؛ آسیب ببینند.

این میزان وابستگی در اروپا به گاز روسیه چقدر است که این حجم از تکاپو را در آنها برای بستن قرارداد با قطر و برخی کشورهای تولیدکننده انرژی را مشاهده می‌کنیم؟

بحث جدی در حوزه انرژی در اروپا مربوط به زمستان است. اکثر کشورهای اروپایی به دلیل موقعیت جغرافیایی زمستان سردی را تجربه می‌کنند. البته گاز برای صنایع در اروپا هم از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. اروپایی‌ها در تابستان هم در بخش صنعت خود از میزان قابل توجهی گاز استفاده می‌کنند. از این جهت مساله انرژی برای اروپایی‌ها دیگر تابستان و زمستان ندارد اما در حال حاضر با توجه به اینکه زمستان در حال رسیدن به دروازه‌های اروپاست، جایگزین کردن گاز خصوصا برای تولید برق به جد در حال پیگیری در این کشورهاست. به طوری که برخی نیروگاه‌های خود را برای سوخت زغال سنگ و یا سایر سوخت‌ها آماده می‌کنند. اروپایی‌ها با این اقدام به جد مشغول‌اند تا کمبود گاز در بخش‌های حساس را جبران کنند اما اینکه تا چه میزان در این مسیر موفق شوند و مساله گاز تا چه میزان تولید ناخالص آنها را کاهش می‌دهد؛ بعدها مشخص خواهد شد. مضاف بر اینکه استفاده از سایر سوخت‌ها در نیروگاه موجب افزایش آلودگی در کشورهای اروپایی و خصوصا شهرهای بزرگ خواهد شد. آن هم در شرایطی که اروپایی‌ها با بحث آلودگی هوا زاویه دارند. از این منظر اگر اروپا نتواند از این مرحله عبور کند آثار اقتصادی؛ سیاسی زیادی را حتی در سال‌های بعد تحمل خواهد کرد.

تکاپوی اروپایی‌ها برای سرمایه‌گذاری در قطر به منظور افزایش ظرفیت گاز LNG در این کشور و انتقال آن به اروپا چه مقدار می‌تواند از بار مشکلات اروپا در زمستان امسال بکاهد؟

اگر همین امروز قطر میلیارد‌ها متر مکعب گاز را در کنترل داشت و می‌توانست آن را تولید کند، قابل صادرات به اروپا نبود. زیرا یا باید خطوط انتقال گاز از قطر به سوی اروپا از قبل وجود داشت و یا به صورت گاز مایع یعنی LNG گاز را به اروپا صادر می‌کرد. برای تبدیل گاز به مایع سرمایه‌گذاری چندین میلیارد دلاری و حداقل 5 سال زمان نیاز دارد. در بهترین حالت با وجود سرمایه حداقل 3 الی 4 سال زمان لازم است که این گاز از این طریق به اروپا برسد. حال اگر کشتی برای حمل آن نیز ساخته شده باشد! در این معنا که حداقل نمی‌توان گاز قطر را ظرف یکی دو ماه و در زمستان به اروپا رساند.

پس با این تفاسیر اروپایی‌ها زمستان بسیار سختی را در پیش دارند؟

این مساله برای آنها جدی است و خود نیز می‌دانند که امسال را باید به زحمت بگذرانند. البته اروپایی‌ها به‌شدت حرف گوش کن هستند و با دولت در این زمینه همکاری خواهند کرد و صرفه جویی در گاز و انرژی را جدی خواهند گرفت و از این منظر فشار بر اروپای بدون گاز روسیه کمتر خواهد شد اما همان طور که اعلام شد این فشار جدی است و مشکلات کشورهای صنعتی‌تر در اروپا جدی‌تر خواهد بود.

البته توافقاتی در زمینه صادرات غلات از سوی اوکراین به اروپا صورت گرفته و بعد از این توافق شاهد افزایش صادرات غلات هم هستیم. تداوم این نگاه می‌تواند به مساله گاز هم سرایت کند؟

البته که این احتمال وجود دارد که با روس‌ها به توافق برسند که صادرات گازی به اروپا افزایش یابد. از این رو موضع گیری اروپا در ماه‌های آینده در مساله اوکراین هم بر این افزایش صادرات گاز اثر خواهد گذاشت. اروپایی‌ها و روس‌ها مانند کشورهای جهان سوم نیستند که به سادگی وارد منازعه شوند. خصوصا در طول سال‌های گذشته اروپا تلاش کرده با دیپلماسی و با کمترین هزینه به خواسته‌های خود برسد. از این منظر به نظر می‌رسد دیپلماسی بر مساله صادرات گاز روسیه به اروپا خصوصا در زمستان می‌تواند اثرگذار باشد. مساله صادرات گاز به اروپا بده بستان است و روس‌ها می‌دانند که باید صادرات گاز خود را به اروپا نگاه دارند چون اروپا جایگزین پیدا خواهد کرد و اگر این جایگزینی اتفاق بیفتد میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری روس در این زمینه از بین خواهد رفت و اینگونه نیست که روس‌ها آنقدر محکم بایستند که بازار‌های خود را از دست بدهند. در نتیجه روس‌ها تلاش خواهند کرد که اروپا متکی به آنها باقی بماند. این بازی دو طرفه و سخت است.

ایران خط لوله گازی به ترکیه دارد، ایران می‌تواند گاز خود را در این میانه به اروپایی‌ها صادرکند؟

اعداد و ارقام میزان اضافه تولید گاز در ایران را نمی‌دانم که اعلام کنم ایران می‌تواند به لحاظ ظرفیت‌های خود به سمت صادرات گاز به اروپا حرکت کند یا نه اما ایران هم یا از طریق خطوط انتقال گاز می‌تواند به اروپا گاز صادر کند که مورد علاقه نیست یا باید از طریق ترکیه این گاز را به اروپا صادر کند و یا اینکه از دریای مدیترانه گاز خود را به اروپا برساند. این موارد هم مانند صادرات گاز قطر به اروپا حدود 4 الی 5 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری برای تولید گاز و حدود 15 میلیارد دلار برای خطوط انتقال گاز سرمایه نیاز است. همچنین برای صادرات گاز به صورت مایع نیز در هر واحد نیازمند 5 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری هستیم که این چندین واحد در این زمینه نیاز ایران است. در نتیجه ایران فعلا پتانسیلی برای صادرات گاز به اروپا ندارد. همچنین لوله گاز ایران به ترکیه هم ظرفیت صادرات به اروپا را ندارد و نمی‌توان از این لوله استفاده کرد. ضمن اینکه ایران خود در زمستان کمبود گاز دارد. از این منظر شاید باید تولید گاز در ایران دو برابر شود تا بتوانیم در اندیشه صادرات گاز باشیم. در میانه دهه 70 تا اواسط دهه 80 بسیاری از شرکت‌های بزرگ جهان مانند شل، پتروناس، بی‌پی و دیگران برای سرمایه‌گذاری در بخش گازی ایران تلاش کردند، اما نهایتا به دلیل عدم‌حصول توافق و تحریم‌ها و مسائل سیاسی این امر محقق نشد. با رفتن این شرکت‌ها نیز سرمایه جایگزینی برای بخش نفت و گاز ایران هم مهیا نشد. در شرایط کنونی و با توجه سرکار آمدن دولت جو بایدن و کاهش احتمالی تنش‌ها میان غرب و ایران که می‌تواند به توافق جدیدی منجر شود‌ و تحریم‌ها بار دیگر کاهش یابند، شرکت‌های حوزه انرژی نگاه ویژه‌ای به ایران خواهند داشت. در چنین شرایطی می‌توان با استفاده از امکانات و تجهیزات لجستیکی آنان به سرعت بخش گازی کشور را توسعه داد و از سوی دیگر تکنولوژی‌های آنان را حفظ کرد که حتی در صورت پایان همکاری یا رقم‌خوردن هر سناریویی دیگر مهندسان توانمند ایرانی امکان استفاده و توسعه این تکنولوژی‌ها را خواهند داشت و ظرفیت تولید و صادرات گاز ایران گروگان حضور آنها در بازار ایران نخواهد بود.

فارغ از اتحاد استراتژیک ایران و روس‌ها، روس‌ها تا چه میزان ایران را رقیب خود در صادرات گاز می‌داند؟

مشخص نیست که روس‌ها در ارتباط با صادرات گاز خود به چه می‌اندیشند اما با در نظر گرفتن کلیات، ایران دومین و روس‌ها اولین منابع گاز در دنیا را دارا هستند. از این منظر همیشه این دو کشور همدیگر را رقیب فرض خواهند کرد. ایران و روسیه انرژی صادر می‌کنند و رقیب هم خواهند ماند اما ایران با چینی‌ها که وارد کننده انرژی هستند، رقابتی ندارند. از این منظر رقابت بین ایران و روس‌ها در صادرات گاز جدی است.

این رقابت می‌تواند روس‌ها را متقاعد کند که روزی مانع صادرات گاز ایران حداقل به اروپا شود؟

این مورد بستگی به این دارد که چگونه با هم اتحاد یا افتراق کنند. روس‌ها تاکنون مانع صادرات گاز ایران نشده‌اند. اگر به این سمت حرکت کنند دیگر قرارداد استراتژیکی بین روس‌ها و ایرانی‌ها وجود نخواهد داشت. در نتیجه باید فعلا این مساله را بر اساس نوع قرارداد استراتژیک ایران و روسیه تحلیل کرد.

روس‌ها قرارداد تولید گاز با ایران امضا کرده‌اند این مورد می‌تواند نشان از این باشد که روس‌ها ایران را رقیب خود در صادرات گاز نمی‌دانند؟

البته این مورد در حد تفاهم نامه است و هنوز به قرارداد منتهی نشده است. تفاهم نامه در یک زمانی تبدیل به قرارداد می‌شود که هنوز زمان آن مشخص نیست. این امکان وجود دارد که روس‌ها هم در کنار سایر شرکت‌ها در ایران مشغول به کار شوند.

چه زمانی ایران می‌تواند به یک صادر کننده قدرتمند در زمینه انرژی و گاز تبدیل شود؟

تا زمانی که تحریم‌های بین‌المللی در مورد ایران وجود دارد سرمایه‌گذاری خارجی در بخش نفت و گاز ایران به وجود نخواهد آمد. قبل از برجام هیچ گونه سرمایه‌گذاری در ارتباط با این صنایع از سوی خارجی‌ها در ایران وجود نداشت. بعد از برجام در حال آغاز سرمایه‌گذاری در ایران بودند که منتهی به تحریم ترامپ شد. در آن زمان توتال و چینی‌ها هر دو به پارس جنوبی آمدند اما بلافاصله حتی چینی‌ها از ایران رفتند. وزیر نفت اعلام کرده که حداقل به 200 میلیارد دلار به سرمایه‌گذاری در گاز و نفت نیاز داریم که اولا آمدن این حجم از سرمایه در پسا بازگشت به برجام زمان بر است در ثانی مولفه‌های زیادی بر این سرمایه‌گذاری تاثیر خواهد گذاشت.