تهران «باغ شهر» سابق

آرمان - یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شهر ایرانی استقرار باغات در درون محدوده و حریم شهر است. اساسا باغات در شهرهای ایران بخشی از زیرساخت های حیاتی هستند، به عبارت دیگر به واسطه تکیه شهر به فعالیت‌های اقتصادی کشاورزی در ایران، ساکنان شهرها به شیوه‌های مختلف به محیط‌زیست و صیانت از آن وابسته بوده‌اند. وابستگی شهر به محیط‌زیست و منابع طبیعی در بخش عمد‌ه‌ای از شهرها از قبیل تهران سبب شده است که سکونت به شیوه «باغ شهر» ساختاربندی شود. تهران در گذشته از طریق باغات آن شناسایی و معرفی می‌شد و قبل از آنکه شهر باشد یک باغ شهر بوده است. از طرف دیگر به واسطه محدودیت منابع آبی و خاک حاصلخیز در ایران و تهران حفاظت از گیاه و درخت به عنوان بخشی از فرهنگ جامعه نمایان شده است. قانونگذار به واسطه همبستگی انسان شهرنشین در ایران با باغات و محیط‌زیست و تلقی زیرساخت بودن باغات در شهرها، از تاریخ 11/05/1352 تاکنون همواره از مفاهیم «حفظ و گسترش باغات و فضای سبز» نام برده است. به عبارت روشن‌تر مدیریت شهری ضمن حفاظت از باغات مکلف بوده است در گسترش آن گام بردارد. این رویکرد در بعد از انقلاب نیز تداوم پیدا کرد و در مصوبه 1/03/1359 مجلس شورای اسلامی مجدد از مفاهیم «حفظ و گسترش» باغات و فضای سبز نام برده شده است. واقعیت این است‌که در قانون، قطع درختان و از بین بردن باغات به هر شیوه، عالما و عامدا جرم تلقی می‌شود و مسببان این عمل مجازات می‌شوند؛ به نحوی که اگر مالکی باغی را از بین ببرد و زمین آن را تفکیک یا درآن خانه‌سازی کند همه زمین به نفع شهرداری ضبط می‌شود و به مصرف خدمات عمومی شهر و محرومان می‌رسد. بنابراین باغات به عنوان یکی از کلیدی‌ترین زیرساخت های شهری شناسایی شده‌اند.

باغات زیرساخت‌های شهری هستند

مساله زمانی شروع می‌شود که مدیریت اجرایی شهرداری و نهاد‌های ملی از قبیل شورای عالی شهرسازی و معماری و کمیسیون ماده پنج و همچنین شورای اسلامی در زمان تهیه و تصویب طرح جامع و تفصیلی قانون را رعایت نمی‌کنند و باغات را به عنوان زیرساخت شهری نمی‌شناسند. اگر در زمان تهیه و تصویب طرح تفصیلی شهر تهران همانند سایر زیر ساختها از قبیل راه و شریان‌های ارتباطی، میراث فرهنگی، زیرساخت آموزشی و امثالهم در محدوده قانونی شهر باغات را شناسایی و طبق قانون رویکرد به طرف حفاظت و گسترش آن سوق پیدا می‌کرد، اکنون وضعیت به شیوه دیگر بود. متاسفانه در زمان تهیه و تصویب طرح جامع و تفصیلی رویکرد به جای حفاظت و گسترش باغات، ساخت‌و‌ساز بوده است. این رویکرد در قالب دستورالعمل ماده 14 پیوست طرح جامع شهر تهران شده است. ساخت‌و‌ساز در باغات، مراتع و حتی جنگل‌ها اقدام اشتباهی است. از این رو باید با تدوین و ارائه طرح جامعی از سوی وزارت جهاد کشاورزی نقاط ممنوعه برای ساخت‌و‌ساز مشخص شود. در حقیقت باغات نیز همانند مناطق حفاظت شده محیط‌زیست باید تلقی شوند تا ضمن شناسنامه‌دار کردن باغ و حفاظت از آنها، از ساخت‌و‌ساز در آنها جلوگیری شود. مصوبه «برج- باغ» که به موجب آن اجازه قطع درخت و ساخت‌و‌ساز در باغات داده شده آسیب جدی به محیط‌زیست وارد می‌کند. فضا‌های سبز و باغات از حقوق شهروندان تهرانی است که بدان تجاوز شده و متاسفانه ذیل این مصوبه تخلفات گسترد ه ای در شهر تهران رقم خورده و گزارش شده است. بررسی نحوه تحقق مصوبه برج باغ نشان داد عملا این مصوبه به اهداف اولیه خود نرسیده است. لازم به ذکر است ریشه دستورالعمل بحران‌‌آفرین زیست‌محیطی شهر تهران درخصوص باغات به دوره دوم شورای اسلامی شهر تهران بر می‌گردد. اگر شورای شهر در ادوار گذشته تلقی درستی از قانون می‌داشت یا شهرداری و کمیسیون ماده پنج و شورای عالی شهرسازی و معماری ایران جای دستورالعمل ساخت‌و‌ساز در باغات دستورالعمل حفظ و گسترش باغات را تهیه و تصویب می‌کردند اکنون وضعیت دیگری داشتیم. واقعیت این است که تلقی اشتباه از زیرساخت باغات در شهر تهران سبب شده است که سهم و بخش عمده و تقریبا بیشتر باغات تخریب شوند، این تلقی اشتباه و برداشت ناصواب در مدیریت شهری تهران بارها و بارها با تذکرات جدی مقام معظم رهبری مواجه شده است، اما متاسفانه در عمل و اجرا گام اساسی جهت اصلاح برداشته نشده است. در یکی از سخنان معظم له به صراحت بیان می‌شود «بیش از بیست سال مکرر در مکرر به شهرداری توصیه کرده‌ام که نگذارید این موجودات حیاتی یعنی درختان در تهران از بین بروند.» در پی تذکرات و تاکیدات و همچنین با توجه به اهمیت و ضرورت اجرای قانون در دوره چهارم شورای اسلامی شهر تهران در کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری و کمیته محیط‌زیست و خدمات شهری کار های کارشناسی گسترده‌ای صورت گرفت، نتایج نهایی اقدامات کارشناسی به چند محور کلیدی رسید، این محورها عبارتند از: شناسایی باغات و تهیه و تنظیم شناسنامه باغات طبق قانون، نه طبق تلقی غلط و اشتباه مدیران اجرایی و برداشت‌های سطحی و فاقد مبنا.تصویب شناسنامه باغات به عنوان سند اجرایی طبق قانون در شورای اسلامی شهر.حذف دستورالعمل ماده 14 پیوست طرح‌جامع و از سرگیری ممنوعیت ساخت‌و‌ساز و بلندمرتبه‌سازی در باغات پراکنده و ممنوعیت ساخت‌و‌ساز در باغات بهم پیوسته.الزام شهرداری و نهاد های اجرایی به حمایت از باغداران شهر و همچنین برنامه‌ریزی جهت تملک باغات توسط شهرداری، در صورتی که صاحب باغ مایل به واگذاری جهت احداث بوستان شهری باشد.ممنوعیت هرگونه تغییر کاربری باغات در کمیسیون ماده پنج به ویژه برای دستگاه های اجرایی.

تدوین مصوبه حفاظت و گسترش باغات

در گفت‌وگوی شفاهی و خارج از صحن شورای اسلامی شهر همگی موافق به صیانت و حفاظت از باغات تهران هستند ولی زمانی که در صحن شورا قرار می‌گیرند، متاسفانه فضای اجرایی، رویکرد دو دیدگاه را به سوی ساخت‌و‌ساز سوق می‌دهد. در نهایت باید به صراحت بیان کرد تا زمانی که رویکرد به سوی ساخت‌و‌ساز در باغات باشد و مغایر مسیر قانون و آیین نامه اجرایی گام برداشته شود، حفظ باغات باقیمانده میسر نیست. در دوره چهارم شورای اسلامی شهر این رویکرد مطرح شد ولی اجماع صورت نگرفت؛ به عبارت دیگر نگاه پول پایه به شهر اجازه از سرگیری لغو مصوبه برج باغ‌ها را نداد. امیدوارم از اولین دستور کارهای شورای پنجم حذف و لغو دستورالعمل ماده 14 و ضوابط ساخت‌و‌ساز مندرج در طرح تفصیلی درخصوص باغات باشد؛ همچنین شناسنامه باغات به عنوان سند اجرایی در شورای اسلامی شهر تصویب شود و کمیسیون ماده پنج هیچ‌گاه اجازه تغییر کاربری فضا های سبز و باغات را جز به قصد ایجاد بوستان ندهد.