بحران در خاورمیانه

آرمان - انسداد مرزهای عربستان، امارات و بحرین به روی قطر و به‌طور کل، تحریم زمینی، هوایی و دریایی این کشور بیانگر اختلافات جدی میان کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس است. بنابراین گرچه امارات همراه با بحرین و همچنین مصر از عربستان در تحریم‌ها علیه قطر حمایت به عمل آوردند، اما هر یک به دلایلی از این کشور تبعیت کردند، زیرا بحرین خود را به‌طور کل تحت‌الحمایه عربستان می‌داند و تا حدودی مورد اشغال نظامی ریاض است؛ اگر سعودی‌ها از منامه حمایت نمی‌کردند حکومت کنونی این کشور در برابر اکثریت جمعیت مخالف آل‌خلیفه سقوط می‌کرد. امارات نیز به دلیل ملاحظاتی دیگر یا حتی رقابت خود با قطر از عربستان تبعیت به عمل آورده است. در حقیقت امارات بر سر استان بریمی با عربستان اختلاف مرزی قدیمی دارد. به همین دلیل امارات در تلاش است که عربستان را تحریک نکند و با این کشور کجدار و مریز رفتار نماید. بنابراین اقدام اخیر عربستان، امارات و بحرین علیه قطر بسیار خشونت‌آمیز است. بستن مرز به روی قطر یا تحریم هوایی، زمینی و دریایی علیه آن بیانگر خصومتی است که عربستان به‌طور اساسی نسبت به ایران دارد. عربستان همچنان خواهان سلطه خود بر سراسر منطقه است، در حالی‌که قطر کشوری کوچک‌تر و منسجم‌تری بوده و ثروت ملی این کشور نسبت به عربستان بیشتر است، زیرا ریاض 30‌میلیون جمعیت را باید تغذیه و امکانات رفاهی آنها را تامین کند و نیاز به تولید آب دارد، اما در قطر همه این اقدامات را می‌تواند با سرعت بیشتری انجام دهد و پول و ذخایر این کشور نسبت به عربستان فراوان بوده که این مهم دلیل افزایش توقعات این کشور نسبت به عربستان در برابر غرب است. به هر رو، اختلافات امارات، عربستان و بحرین با قطر غیرقابل پیش‌بینی نبود و علاوه بر آن با سایر کشورهای خلیج‌فارس نیز بدون تردید این اختلاف به وجود خواهد آمد. اگر مصر نیز با عربستان دچار اختلاف نشده است نباید تعجب کرد، زیرا این مهم به خاطر هماهنگی با آمریکا و دریافت کمک مالی از عربستان است، چون مصر هیچ‌گاه رایگان دست به اقدامی نمی‌زند. امروز مصر یکی از نیازمندترین کشور‌ها شمرده می‌شود. بنابراین نیاز مالی مصر را وادار می‌کند به خواسته‌های عربستان تن در دهد. در این میان ایران باید به سیاست تنش‌زدایی خود ادامه دهد، زیرا عربستان، آمریکا و تل‌آویو می‌خواهند که ایران دست به جانبداری خاصی بزند و وارد کشمکشی شود که به زیان اوست. اما اگر قطر به علت اقدامات غیرعاقلانه کشورهای عربی محاسبه‌گرانه رفتار کند، ایران هم وظیفه دارد که مانند کشورهای دیگر با قطر همکاری کند تا این کشور دچار تحریم‌های جدی عربستان نشود. بدیهی است که نزدیک‌ترین کشور عربی به ایران، قطر است که با تهران منابع مشترک گازی دارد. به همین دلیل باید اذعان داشت که ایران اجازه نخواهد داد عربستان قطر را دچار تحریم کند، زیرا تهران و دوحه با یکدیگر همسایه بوده و ایران می‌تواند نیازهای قطر را در حمل‌و‌نقل برطرف کند. گرچه مسدود ساختن مرزهای امارات، بحرین و عرستان به روی قطر برای دوحه اهمیتی ندارد و تنها رفت‌و‌آمد دریایی به بحرین، عربستان و... را قطع می‌کند، زیرا این مهم در نهایت به ضرر عربستان و اتحاد عربی است که سعودی‌ها آن را در بوق و کرنا دمیدند. تحریم عربستان علیه قطر منجر به خروج قطر به عنوان یک محور بزرگ و اصلی اتحاد عربی از این اتحاد می‌شود، زیرا قطر طی سال‌های اخیر نقش بزرگی در عرصه بین‌المللی ایفا کرده است. همسویی قطر با ایران به این علت است که دوحه نمی‌خواهد زیر سلطه عربستان باشد. علاوه بر آن، پیش از این میان قطر و عربستان بر سر مناطق مرزی درگیری نظامی صورت گرفت. اختلافات میان عربستان با قطر اکنون می‌تواند بهانه‌ای برای این مساله باشد که تسلیحاتی که برای سرکوب ایران خریداری کرده است را بر سر برادران عربی خود آزمایش کند. عربستان باز هم طی تهدیدهایی مدعی شد که ریاض تا تغییر حکومت قطر پیش خواهد رفت! بنابراین به نظر می‌آید این مساله از سوی عربستان ممکن نیست، گرچه نظام پادشاهی قطر از منظر خانوادگی شباهت کوچکی با نظام پادشاهی عربستان دارد. اما باید اذعان داشت که نظام پادشاهی این کشور برخلاف عربستان توانست رضایت‌خاطر مردم را جلب کند. از سویی، قطر مردمی پیشرفته و باسواد دارد، در حالی‌که عربستان یک کشور بزرگ و قبایلی است و هر یک به دلیلی با خاندان سعودی اختلاف دارند. قبایلی‌ها انتظار دارند که خاندان آل‌سعود بسیار وهابی‌تر عمل کند و طبقه مدرن جامعه عربستان انتظار دارد که باید حکومت خانوادگی مالکیت آمیخته با حاکمیت اصلاح شود، در حالی‌که عربستان توانایی چنین کاری را ندارد. اگر این کشور بخواهد تسلیحات خود را برای تغییر حاکمیت قطر به کار ببرد، بدون تردید جامعه بین‌الملل به او چنین اجازه‌ای نخواهد داد. حتی آمریکا که خود به عربستان تسلیحات می‌فروشد به او چنین اجازه‌ای نمی‌دهد. در نهایت رفتار عربستان بیش از هر مساله‌ای به حیثیت یک دولت نامنسجم و تازه‌به‌دوران‌رسیده لطمه وارد خواهد کرد.