فرزاد کدخداییراد، نویسندهای است که غالب آثارش ریشه در اسطوره دارند. برای او، اسطور نقش تزئینی ندارد؛ بلکه ساختار زیرین روایت را میسازد. از نگاه این نویسنده، ما وارث روایتهایی هستیم که هنوز تمام نشدهاند. او اسطوره را زبان دوم میداند و میگوید: «وقتی زبان روزمره از گفتن بازمیماند، به کمک زبان میآید» و... با نویسندهی «رها»، «اسپان دشت نیسایه» و «مترسک» علاوه بر کارکرد اسطوره در آثارش، کمی هم دربارهی وضعیت کنونی بازار نشر و مصائب آن صحبت کردیم؛ دربارهی اینکه نوشتن در روزگار ما، چه حکم و جایگاهی دارد. این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
** وضعیت اقتصادی جامعه این روزها، وضعیت خوبی نیست و بازار کتاب نیز از این قاعده مستثنا نبوده است. پیش از اینکه درباره آثارتان صحبت کنیم، میخواهم از شما بپرسم؛ وضعیت بازار نشر و کتاب را چطور ارزیابی میکنید؟
بازار نشر این روزها مرا یاد «ایستگاه انقلاب» در یکی از داستانهای «مترسک» میاندازد: مسافرها سوار اتوبوس شدهاند و راننده میگوید «همه چیز ماسیده» و همه پیاده میشوند. تیراژها پایین آمده، کاغذ گران شده و ناشر به جای ریسک روی نام تازه، سراغ چیزی میرود که فروشش معلوم است. اما اگر فقط به شمارش تیراژ نگاه کنیم، نیمی از ماجرا را ندیدهایم. خوانندهی جدی امروز کمتر از روی ویترین کتاب میخرد و بیشتر از روی توصیه اقدام به خرید میکند. صفحه های کتابخوانی در اینستاگرام، جمعهای کوچک خواندن، دوستی که میگوید «این را بخوان» جای بخشی از نقد رسمی را گرفتهاند. این شمشیر دولبه است، چون همین شبکهها گاهی پرفروشها را هم توصیه میکنند. برای نویسندهای که در مرز اسطوره و فرم تجربی کار میکند، نتیجه مشخص است: دیده شدن سختتر شده، اما کسی که پیدایت میکند، معمولاً تا آخر میخواند. بخشی از این مخاطب هم به سمت کتاب صوتی رفته است؛ نسخهی صوتی «اسپان دشت نیسایه» و «مترسک» فروش خوبی داشتهاند.
** خیلی از ناشرها دیگر کتاب تألیفی دریافت نمیکنند و پذیرش اثر ندارند؛ آیا گرانی کاغذ بر عدم چاپ کتاب تأثیر دارد؟ لطفاً در مورد این وضعیت توضیحاتی ارائه فرمایید.
گرانی کاغذ یکی از عوامل اصلی است، اما تنها عامل نیست. اگر فقط کاغذ گران بود، ناشر میتوانست با تیراژ کم و قیمت بالاتر جبران کند. مشکل این است که همهچیز همزمان فشار میآورد: قدرت خرید مخاطب پایین آمده، شبکهی توزیع فرسوده است و پیش از چاپ هم باید ماهها منتظر مجوز ماند. ناشر در این شرایط محاسبهای سرد میکند: چاپ کتاب نویسندهی تازه، هم سود تضمینشده ندارد، هم ریسک دارد. نتیجه چیزی است که اسمش را «تولید امن» میگذارند: بازچاپ پرفروشها، ترجمه آثار شناختهشده و کتابهایی که مخاطبشان از پیش تضمین است. خودم هم چند اثر در نوبت مجوز دارم و میدانم انتظار در ایران بخشی از حرفهی نویسندگی شده است. اگر ناشران و نویسندگان مستقل بتوانند راههایی مثل نشر دیجیتال و کار جمعی پیدا کنند، شاید این بنبست در بلندمدت تنوعی هم بیاورد. اما فعلاً باید بپذیریم هزینهی این وضعیت را نویسندههای نوقلم میپردازند.
** وضعیت زندگی نویسندهها را در ایران چطور میبینید؟ آیا میشود در ایران نویسندگی را یک شغل دانست؟
اگر «شغل» یعنی منبع درآمد پایدار، جواب درست این است: برای اکثریت قاطع نویسندگان ایرانی، نه. شمار کسانی که فقط از فروش کتاب زندگی میکنند، بسیار کم است. بقیه یا تدریس میکنند، یا ترجمه میکنند، یا ویرایش و یا شغل دومی دارند. من خودم نمونهی همین وضعم. بیش از بیستوپنج سال است طراح و ناظر ساخت سازههای هیدرومکانیکام و استادیار پژوهشکدهی هیدرومکانیک. بیشتر رمانهایم را در ساعتهایی نوشتهام که دیگران استراحت میکنند. ولی اگر «شغل» را به معنای نظم و تعهد و مهارت بگیریم، نویسندگی در ایران قطعاً حرفه است، اما حرفهای بدون زیرساخت اقتصادی. نویسنده باید مثل حرفهایها کار کند و مثل آماتورها زندگی. آنچه امیدوارم میکند نسل تازه نویسندگان است که این وضع را تقدیر نمیدانند و مسألهای میدانند برای حل: نشر مستقل، کار جمعی، شبکههای حمایتی. شاید نویسندگی در ایران امروز هنوز «شغل» نباشد، اما حرفهای جدی و ضروری است.
** بسیار خوب. اگر موافق باشید، برسیم به کتابها و با «یادبود رفتنیها» شروع کنیم. در خلق این مجموعه داستان، چه عواملی بیشترین تأثیر را داشتند؟
«یادبود رفتنیها» از یک وسواس بیرون آمد: وسواس فراموشی. سالهاست با اسطورههای ایران و میانرودان زندگی میکردم و یک الگو مدام در ذهنم بالبال میزد. اِنکیدو میمیرد و گیلگمش، که تا دیروز از مرگ نمیترسید، دشتها را به دنبال جاودانگی میدود. وقتی دستخالی برمیگردد، آنچه برایش میماند دیوارهای اوروک است و داستانی که بر لوح مینویسد. سیاوش کشته میشود و سوگش قرنها آیینی برای مبارزه با فراموشی میشود. آدمها میروند و روایتها میمانند. همین الگو را به زندگی آدمهای معمولی بردم؛ کسانی که بیصدا از زندگی ما بیرون میروند و ما فقط بعد از رفتنشان میفهمیم آنها هم قصهای داشتند. اگر بخواهم صادق باشم، محرک کتاب، یک مرگ مشخص نبود. حسی بود که در سالهای اخیر دور و بر ما پخش شده است: نسلی که خودش را در حال وداع میبیند. برای همین در این کتاب سگی به نام «پشمالو» و یک گله گوسفند راوی حقیقت میشوند. آدمها وقتی از رفتن حرف میزنند تعارف میکنند و گاهی دروغ میگویند. اما حیوانها تعارف بلد نیستند.
** در مجموعه داستان «عاشقانههای ماندگار»، شما به دنبال فرم جدیدی از نوشتن داستان کوتاه بودهاید. آیا روش خاصی برای انتخاب ایدهها و شخصیتها و فرم و ساختار در ذهن داشتهاید، یا داستانها با یک معماری از پیش تعیینشده رخ دادهاند، یا پازل داستان را در حین نوشتن پیاده کردهاید؟
در «عاشقانههای ماندگار» از نقشه از پیش کشیدهشده دور شدم و به چیزی رسیدم که اسمش را «معماریِ کشفشونده» میگذارم. اگر بخواهم «فرم جدید» را صریح بگویم: فرم این کتاب این است که هر داستان قالب خودش را انتخاب میکند و کتاب قالب ثابتی ندارد. شروع داستانها تقریباً همیشه یک تصویر بود، نه یک طرح: یک صحنه، یک جملهی ناتمام، یک نگاه. شخصیتها از همان تصویر بیرون میآمدند و فرم را هم در راه پیدا میکردم. گاهی داستان میخواست نامه باشد («نامه عاشقانه»)، گاهی تکگویی، گاهی شبیه گزارشی کوتاه.
در بعضی داستانها واقعاً پازل را هنگام نوشتن چیدم. در «پری»، تکهی پارچهی جیب کت که در مشت راوی میماند، از اول در ذهنم نبود. وسط کار فهمیدم این شیء کوچک باید بار کل داستان را بکشد. این روش خطر هم دارد: داستان ممکن است به بنبست برسد. اما پاداشش این است که فرم از دل محتوا درمیآید و محتوا در قالب آماده ریخته نمیشود. و، چون قصهها خودشان فرمشان را میخواستند، سه داستان پایانی («گلنار»، «ترکه»، «چوپان») را به فیلمنامه هم بازنویسی کردم. حس کردم این قصهها باید دیده شوند، نه فقط خوانده.
** رمان «اسپان دشت نیسایه» رمانی عاشقانه با بستری تاریخی است که به زمان افروتیش پسر دیاکو برمیگردد. آیا در این رمان به دنبال مطالعات فرهنگی، قومی و تاریخی بودهاید؟ بخش بزرگی از رمان درباره سنتها و آداب و رسوم زرتشتی و مادهاست؛ لطفاً نکاتی ارائه دهید.
برای من این یک کار پژوهشی بود که به قصه تبدیل شد. مشکل از همان اول روشن بود: از مادها تقریباً هیچ متنی نمانده. هر چه میدانیم از زبانهای دیگران است، از سالنامههای آشوری، از هرودوت و کتزیاس و کتیبههای هخامنشی. در چنین وضعی رمان نباید سند جعل کند. کارش این است که جهانی را که سند نگفته با حساسیت بازسازی کند. در این بازسازی، آیینها تزئین نبودند و ساختار احساس شخصیتها را میساختند. چند نمونه میآورم.
- مغان: هرودوت مغان را در میان مادها جایگاهی کاهنی میدهد. در رمان نقش این کاهنان در مراسم مرگ و سوگ و تعبیر خواب را آوردهام.
- آتش و خاک و مرگ: در سنت ایرانی، خاک و آتش پاکاند و نباید مرده به آنها سپرده شود؛ بنابراین سوگ در این جهان با ما تفاوت دارد: مرگ نه دفن که واگذاری به آسمان است.
- اسب: دشت نیسایه یکی از شناختهشدهترین چراگاههای اسب در دنیای باستان بود و اسب نیسایی در منابع یونانی بارها آمده. اسبها در رمان حلقهی اتصال احساس و عقلاند؛ هر جا مشیانا و اسپادا به بنبست زیستن میرسند، دو اسبشان، گژان و کاوان، رمان را پیش میبرند.
باید این را هم بگویم، در اینکه مادها در قرن هفتم پیش از میلاد تا چه حد زرتشتی بودند، میان پژوهشگران محل بحث است. من آیین مدون زرتشتی را به آن دوره نمیچسبانم. از لایههای کهن باورهای ایرانی کار گرفتهام که بعدها در زرتشتیگری هم دیده میشوند. آیین سوگ را، اما از حماسهی گیلگمش وام گرفتهام، چون مادها همسایه و گاه زیردست آشور بودند و میانرودان بخشی از دنیای آنها بود. بخشی از باورهای آیینهای میان رودان را هم آوردهام مانند آیین جنگ و عشق از ایشتر و آیینهای نذر در مردوک؛ و در چنین جهانی عشق هم امری آیینی است، فقط احساس فردی نیست. در دشت «نیسایه» عشق از دل سوگ و قربانی بیرون میآید، همانطور که در اسطورههای کهن ما عشق و مرگ همیشه همزاد بودهاند. همین رشته «نیسایه» را به «یادبود رفتنیها» و «مترسک» وصل میکند: عشق و خشونت هر دو تکرار میشوند.
** چرا در این رمان از کلمات عربی استفاده نکردهاید؟ دلایل خاصی برای این موضوع مهم دارید؟
این انتخاب آگاهانه بود و سه لایه داشت. لایه اول، زبانی. رمان در حدود قرن هفتم پیش از میلاد میگذرد. فارسی دری هنوز وجود نداشت و وامواژههای عربی هم به زبان ایرانیان راه نیافته بود. اگر عربی وارد دهان شخصیتها میشد، بیش از هزار سال تاریخ ناخواسته به رمان تزریق میشد. لایهی دوم، زیباییشناختی. میخواستم زبانی بسازم که برای خوانندهی امروز کمی دور باشد. نه نامفهوم، فقط دورتر از زبان کوچه. حس تاریخی باید از خود زبان بیاید، نه از توضیح. باید صادق باشم که از زبان مادی خودش جز نامها و چند واژه نمانده؛ مثلاً هرودوت میگوید مادها سگ را «اسپاکا» مینامیدند. پس ادعا نمیکنم زبان مادها را بازساختهام. واژگان رمان را از پارسی سره و ریشههای اوستایی و پارسی باستان گرفتهام و به گفتار امروز نزدیک کردهام.
لایهی سوم، هویتی است. بهعنوان پژوهشگر اسطوره، به لایههای کهن زبانهای ایرانی دلبستهام. این به معنای دشمنی با وامواژهی عربی نیست. در «مترسک» و «یادبود رفتنیها» عمداً به زبان روزمره، حتی طنزآمیز، نزدیک شدم، چون این جهانها جهان امروز بودند. زبان باید با جهان داستان بخواند.
** در مجموعه داستان «مترسک» و در کلیت آثار شما، رنگ و بوی اسطوره احساس میشود. اسطوره در آثار شما چه جایگاه ویژهای دارد؟
اسطوره برای من مضمون یا تزئین نیست؛ ساختار زیرین روایت است. مثل دستگاه مختصاتی که به من کمک میکند جای آدمهای امروز را در زمان پیدا کنم. در «مترسک»، خود مترسک شخصیتی اسطورهای است: موجودی در مرز انسان و شیء، مرگ و زندگی، تماشا و دیده شدن. بسیاری از شخصیتهای اساطیری ما همینطور در آستانهها زندگی میکنند. در داستان «کوههای برفگیر آبادان» از مجموعهی «مترسک»، جانباز جنگ خودش را اِنکیدو میداند که برگشته تا با گیلگمش بجنگد. در «باغ خدایان» از همین مجموعه، شخصیت اصلی در تهرانِ امروز دنبال باغ خدایان میگردد و درمییابد که «تهران باغ خدایان نیست.» من اسطوره را زبان دوم میدانم: زبانی که وقتی زبان روزمره از گفتن بازمیماند، به کمک زبان میآید. در کارهایم معمولاً پژواکی از اسطوره هست، نه نقل مستقیم: یک نام، یک تصویر، یک آیین که ناگهان وسط زندگی مدرن سر بلند میکند. این پژواک به خواننده یادآوری میکند ما در تاریخ تنها نیستیم؛ وارث روایتهایی هستیم که هنوز تمام نشدهاند؛ و تلخترین درس اسطوره همین است که خشونت همواره تکرار میشود، از چغازنبیل و شوش و همدان باستان گرفته تا خیابانهای امروز تهران.
** رمان «رها» رمانی است که ثقل مرکزی آن به بحث تناسخ میپردازد؛ لطفاً در این باره توضیحاتی ارائه دهید.
«رها» از پرسشی ساده شروع شد ولی کمکم پیچیدهترش کردم: اگر کسی بتواند زندگی پیشینش را به یاد بیاورد، چه بر سر «من» میآید؟ در این رمان تناسخ بیشتر استعارهای هستیشناختی است تا باور دینی یا ایدهای ماوراءالطبیعی. استعارهای از اینکه ما همیشه چند نفریم: بازماندهی آنان که بودهایم و پیشدرآمد آنان که خواهیم بود. فرامرز، استاد میانسال دانشگاه تهران که با خاطرات تهمینه دستوپنجه نرم میکند، ناگهان با الهام روبهرو میشود: دانشجویی که تقریباً نسخهی امروزی تهمینه است. در لایهی تاریخی، نوشا و کاکه رها، شاگردان باباطاهر در همدانِ قرن چهارم هجری، با سنتها و آیینهای محدودکننده درمیافتند. کاکه رها، که در متون یارسان (اهل حق) از او یاد شده و آرامگاهی منسوب به او در منطقهی کاکارضای الشتر هست، همراه با نوشا، دختری زرتشتی از نسل بازماندگان نبرد نهاوند، پل میان دو زمان میشوند. تناسخ در «رها» یعنی نه اینکه «دوباره متولد میشوم»، بلکه «من از پیش دیگری بودهام و دیگری خواهم بود». این هم برای انسان مدرن امیدبخش است و هم ترسناک؛ رها گفتوگویی است با پرسش نیچه درباره بازگشت جاودان.
** در رمان «رها»، شما به عنوان نویسنده، چقدر از تجربیات فردی و زیستی خود بهره بردهاید؟
همهی نویسندگان از تجربه خودشان خرج میکنند، اما مستقیم و زندگینامهوار نه. در «رها» از حس گمشدگی خرج کردهام؛ حسی که فکر میکنم بسیاری از همنسلان من میشناسند: اینکه بخشی از تو به جایی تعلق دارد که نمیشناسی و بخشی به جایی که هرگز ندیدهای. روزهای کودکیام را در کوهستانهای برفی زاگرس گذراندهام و طبعاً بخشی از من آنجا جا مانده است. از تجربهی سالها همنشینی با گیلگمش و سیاوش و اِنکیدو هم خرج کردهام. وقتی چنین همنشینانی داشته باشی، کمکم یاد میگیری مرگ و تولد دوباره دو روی یک سکهاند.
اما مهمترین تجربه، فقدان والدین است: آدمهایی که دیگر نیستند و در ما ادامه دارند. این تجربه را نه به صورت خاطره، که به صورت ساختار روایی آوردهام؛ رمان طوری چیده شده که خواننده هم «حضور غایب» را حس کند. در داستانهای دیگرم هم همین است. صحنههایی از «عاشقانههای ماندگار»، مثل کالسکه برفی، کیوسک زرد تلفن، باغ لجنیِ پایین شهر و پل و قرار شب جشن سده، از تکههای حافظهام ساخته شدهاند؛ نه به شکل گزارش، به شکل بازسازی حسی.
** سخن پایان با شماست. اگر در مورد مبحثی نکتهای باقی مانده، بگویید.
سخن پایانیام یک جمله است که همه کارم را در خود دارد: ما در کشوری زندگی میکنیم که خاکش حافظه دارد. هر وجب این خاک روایتی را نگه داشته: روایت شکست و پیروزی، عشق و سوگ، رفتن و ماندن. من فقط کاشف این روایتها نیستم. وظیفهام این است که برایشان گوش شنوا بسازم. در روزگاری که فراموشی سریعترین راه بقاست، نوشتن یعنی ایستادن در برابر فراموشی؛ نه با فریاد، با صبر و روایت. به باور من، نویسندهی امروز باید فرم را از پیشروان ادبیات جهان بیاموزد، اما در خاک و حافظهی خودمان بنویسد؛ فرم وامگرفتهشده تا وقتی از دل قصه ما دوباره زاده نشود، مال ما نیست.
از خوانندههایم یک چیز میخواهم: کتاب را نه محصولی برای مصرف، که دعوتی به ماندن ببینند. ماندن در برابر رفتن. شاید این مهمترین کاری باشد که ادبیات در زمانهی ما میتواند انجام دهد. آبادان کوهی ندارد، ولی ما همه در کوههای برفگیر آبادان دنبال کسی میگردیم.