اعمال شب و روز عرفه/ ذکر معروف عرفه و ادعیه
شب نهم ذیالحجه، شب عرفه و از شبهای پرفضیلت و مهم برای شیعیان است. اگرچه روز عرفه عید نامیده نشده، اما به دلیل جایگاه معنوی ویژه، برای مسلمانان روزی بزرگ و مقدس به شمار میرود. در این شب و روز، خداوند بندگان را به عبادت، دعا، توبه و انجام اعمال روز عرفه در خانه دعوت کرده و زمینه استجابت دعا و آمرزش گناهان را فراهم ساخته است.
شب عرفه از شبهای مبارک ماه ذیالحجه و زمان مناجات با خداوند است که در روایات، ثواب عبادت در آن بسیار عظیم بیان شده است. در ادامه این بخش از دین و مذهب نمناک، با اعمال شب عرفه در مفاتیحالجنان و اعمال روز عرفه در خانه آشنا میشوید.
در ادامه، فضیلتهای روز عرفه را از نگاه پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) میخوانید.
رسول خدا (ص) میفرمایند:
ما مِن یَومٍ أکثَرَ أن یُعتِقَ اللَّهُ فِیهِ عَبدَاً مِنَ النّارِ مِن یَومِ عَرَفَهَ؛ خداوند در هیچ روزی به اندازه روز عرفه، بندگان را از آتش دوزخ نمی رهاند. (صحیح مسلم، ج ۴، ص ۱۰۷)
امیر المومنین علی (ع) میفرمایند:
مِنَ الذُّنوبِ ذُنوبٌ لاتُغفَرُ إلّا بِعَرَفَاتٍ؛ برخی از گناهان جز در عرفات بخشوده نمی شوند. (دعائم الاسلام، ج ۱، ص ۲۹۴)
امام زین العابدین (علیه السلام) در روز عرفه صدای سائلی را که از مردم کمک مینمود شنید، و به او فرمود:
وای بر تو آیا از غیر خدا سوال میکنی در این روز و حال آن که امید میرود در این روز برای بچههای در شکم که فضل خدا شامل آنها شود و سعید گردند.
امام صادق (ع) نیز میفرمایند:
تَخَیَّر لِنَفسِکَ مِنَ الدُّعاءِ ما أحبَبتَ واجْتَهِد، فإنَّهُ (یَومَ عَرَفَه) یَومُ دُعاءٍ و مَسألَهٍ؛ هر چه میخواهی برای خود دعا بخوان و در دعا کردن بکوش که روز عرفه، روز دعا و درخواست است. (التهذیب الأحکام، ج ۵، ص ۱۸۲)
اعمال روز عرفه
اعمال اصلی و کلی روز عرفه به شرح زیر است:
۱. غسل
غسل روز عرفه از فضیلت ویژهای برخوردار است و انجام آن توصیه شده است.
۲. زیارت امام حسین (ع)
ثواب زیارت امام حسین (ع) در روز عرفه برابر با هزار حج، هزار عمره و هزار جهاد، بلکه بالاتر دانسته شده است. احادیث فراوانی درباره فضیلت زیارت آن حضرت در این روز نقل شده و آمده است که اگر کسی توفیق حضور در زیر قبه مقدسه امام حسین (ع) را در روز عرفه داشته باشد، ثواب او کمتر از فرد حاضر در عرفات نیست، بلکه برتر و مقدم است.
۳. نماز روز عرفه
مستحب است پس از نماز عصر و پیش از خواندن دعاهای عرفه، دو رکعت نماز در زیر آسمان بهجا آورده شود؛ در رکعت اول بعد از سوره حمد، سوره توحید و در رکعت دوم بعد از حمد، سوره «قُلْ یا أَیهَا الْکافِرُونَ» خوانده شود. سپس چهار رکعت نماز گزارده شود که در هر رکعت، بعد از سوره حمد، پنجاه مرتبه سوره توحید خوانده میشود.
در ادامه، فرد نزد خداوند به گناهان خود اعتراف کرده تا مشمول آمرزش الهی و بهرهمند از ثواب عرفات شود. سپس به اعمال و دعاهای روز عرفه که از حُجَج طاهِرِه صلواتالله علیهم روایت شده است، بپردازد. (وسائل الشیعة، ج ۸، ص ۱۸۳)
نماز روز عرفه
۴. ذکر معروف روز عرفه از حضرت امام صادق علیه السلام:
خواندن دعای امام حسین علیه السلام و دعایام داود در روز عرفه سفارش شده است.
پس بگو اَللّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُک یا مَنْ هُوَ اَقْرَبُ اِلَیَّ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ یا
خدایا از تو خواهمای کسی که او نزدیکتر است به من از رگ گردنای
مَنْ یحوُلُ بَینَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ یا مَنْ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الاَْعْلی وَبِالاُْفُقِ
که حائل شود میان انسان و دلشای که او در دیدگاه اعلی است و در افق
الْمُبینِ یا مَنْ هُوَ الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی یا مَنْ لَیسَ کمِثْلِهِ
آشکاری استای که او بخشاینده است و بر عرش استیلا داردای که نیست مانندش
شَیْءٌ وَهُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ اَسْئَلُک اَنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ
چیزی و او شنوا و بینا است از تو خواهم که درود فرستی بر محمد و آل محمد
و بخواه حاجت خود را که برآورده خواهد شد انشاءالله تعالی پس بخوان این صَلَوات را که از حضرت صادق علیه السلام منقول است که هر که بخواهد مسرور کند محمّد و آل محمّد را در صَلَوات بر ایشان بگوید:
اَللّهُمَّ یا اَجْوَدَ مَنْ اَعْطی وَیا خَیرَ
خدایاای بخشندهترین عطابخشان وای بهترین
مَنْ سُئِلَ وَیا اَرْحَمَ مَنِ اسْتُرْحِمَ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ فِی
درخواست شدگان وای مهربانترین کسی که از او مهربانی جویند خدایا درود فرست بر محمد و آلش در
الاَْوَّلینَ وَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ فِی الاّْخِرینَ وَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ
زمره پیشینیان و درود فرست بر محمد و آلش در زمره پسینیان و درود فرست بر محمد
وَآلِهِ فِی الْمَلاَءِ الاْعْلی وَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ فِی الْمُرْسَلینَ
و آلش در ساکنین عالم بالا و درود فرست بر محمد و آلش در زمره مرسلین
اَللّهُمَّ اَعْطِ مُحَمَّداً وَآلَهُ الْوَسیلَةَ وَالْفَضیلَةَ وَالشَّرَفَ وَالرِّفْعَةَ
خدایا عطا کن به محمد و آلش مقام وسیله و فضیلت و شرف و رفعت
وَالدَّرَجَةَ الْکبیرَةَ اَللّهُمَّ اِنّی آمَنْتُ بِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ
و درجه بلند خدایا من ایمان آوردم به محمد صلی الله علیه و آله
وَلَمْ اَرَهُ فَلا تَحْرِمْنی فِی الْقِیمَةِ رُؤْیتَهُ وَارْزُقْنی صُحْبَتَهُ وَتَوَفَّنی
با اینکه او را ندیدهام پس در روز قیامت از دیدارش محرومم مفرما و مصاحبت و همنشینی او را روزیم فرما
عَلی مِلَّتِهِ وَاسْقِنی مِنْ حَوْضِهِ مَشْرَباً رَوِیاً سآئِغاً هَنَّیئاً لا اَظْمَاءُ
و بر کیش او بمیرانم و بنوشانم از حوض او (حوض کوثر) نوشاندنی سیراب و جانبخش و گوارا که
بَعْدَهُ اَبَداً اِنَّک عَلی کلِّشَیْءٍ قَدیرٌ اَللّهُمَّ اِنّی آمَنْتُ بِمُحَمَّدٍ صَلَّی
پس از آن هرگز تشنه نشوم که براستی تو بر هرچیز توانایی خدایا من ایمان آوردهام به محمد صلی
اللّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَلَمْ اَرَهُ فَعَرَّفْنی فِی الْجِنانِ وَجْهَهُ اَللّهُمَّ بَلِّغْ مُحَمَّداً
الله علیه وآله و او را ندیدهام پس در بهشت رویش را به من نشان ده خدایا برسان به محمد
صَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ مِنّی تَحِیةً کثیرَةً وَسَلاماً
صلی الله علیه و آله از جانب من تحیتی بسیار و سلامی
۵. در آخر روز عرفه این دعا خوانده شود:
یا رَبِّ اِنَّ ذُنُوبی لا تَضُرُّکَ وَاِنَّ مَغْفِرَتَکَ لی لا تَنْقُصُکَ فَاَعْطِنی ما لا
پروردگارا همانا گناهان من زیانی به تو نزند و محققاً آمرزش تو از من نقصانی به تو نرساند پس عطا کن به من
یَنْقُصُکَ وَاغْفِرْ لی ما لایَضُرُّکَ و ایضا بخوان:اَللّهُمَّ لا تَحْرِمْنی خَیْرَ ما
آنچه را نقصانت نرساند و بیامرز برایم آنچه را زیانت نزند خدایا محرومم مکن از آن خیری که
عِنْدَکَ لِشَرِّ ما عِنْدی فَاِنْ اَنْتَ لَمْ تَرْحَمْنی بِتَعَبی وَ نَصَبی فَلا
نزد تو است بخاطر آن شری که در پیش من است اگر تو به رنج و خستگیم رحم نمیکنی پس
تَحْرِمْنی اَجْرَ الْمُصابِ عَلی مُصیبَتِهِ
محرومم مدار از پاداش مصیبت دیدهای بر مصیبتش
عرفات کجا قرار دارد؟
عرفات نام سرزمینی در کشور عربستان است که حاجیان در روز عرفه، نهم ذیالحجه، در آن توقف کرده و به دعا و نیایش میپردازند. حجاج پس از اقامه نماز ظهر و عصر، به مکه مکرمه بازمیگردند. درباره وجه تسمیه عرفات گفتهاند هنگامی که جبرئیل علیهالسلام مناسک حج را به حضرت ابراهیم (ع) آموزش میداد، چون به این سرزمین رسید، به او گفت: «عَرَفتَ؟» و حضرت ابراهیم پاسخ داد: «عَرَفتُ»؛ از همین رو این مکان «عرفات» نام گرفت.
همچنین درباره علت نامگذاری عرفات گفتهاند که مردم در این سرزمین به گناهان خود اعتراف میکنند. برخی نیز این نام را برگرفته از صبر و سختی راه رسیدن به آن دانستهاند؛ چرا که یکی از معانی «عرف» صبر، شکیبایی و تحمل است.
حضرت ابراهیم (ع) در عرفات
در صحرای عرفات، جبرئیل، فرشته وحی الهی، مناسک حج را به حضرت ابراهیم (ع) آموزش داد و حضرت ابراهیم (ع) در پاسخ میفرمود: «عَرِفتُ، عَرِفتُ»؛ یعنی «شناختم، شناختم».
پیامبر اسلام (ص) در عرفات
دامنه کوه عرفات در صدر اسلام، محل تعلیم و آموزش پیامبر اسلام (ص) بود و بنا بر گفته مفسران، آخرین سوره قرآن در صحرای عرفات بر پیامبر (ص) نازل شد. ایشان این سوره را که از جامعترین سورههای قرآن و شامل احکام، پیمانها و اصول کلی اسلام بود، برای مردم تلاوت و تبیین فرمودند.
طبق نقل مشهور میان محدثان، پیامبر اکرم (ص) در روز عرفه و در اجتماع عظیم حجاج فرمودند:
«ای مردم! سخنان مرا بشنوید، شاید پس از این شما را در این مکان ملاقات نکنم. شما بهزودی به سوی خدا بازمیگردید و در آن جهان به اعمال شما رسیدگی خواهد شد. هر کس امانتی نزد اوست، باید آن را به صاحبش بازگرداند. بدانید ربا در اسلام حرام است. از پیروی شیطان بپرهیزید و با زنان به نیکی رفتار کنید؛ زیرا آنان امانتهای الهی نزد شما هستند.»
ایشان همچنین فرمودند:
«هر مسلمانی با مسلمان دیگر برادر است و چیزی از مال مسلمان بر مسلمان دیگر حلال نیست، مگر آنکه با رضایت قلبی به دست آمده باشد.»
عرفات کجاست
ثواب زیارت امام حسین (ع) در روز عرفه
هرچند خداوند متعال برای هر زمان و مکان، برکات و ویژگیهای متفاوتی قرار داده است، اما ما توانایی مقایسه کامل آنها را نداریم؛ مگر آنکه اهلبیت علیهمالسلام که لسانالله هستند، پرده از حقیقت این فضیلتها بردارند. در برخی روایات آمده است که خداوند متعال بیستوچهار هزار سال پیش از آفرینش کعبه، سرزمین کربلا را خلق و آن را حرم امن و مبارک قرار داد. همچنین فضیلت کعبه در مقایسه با فضیلت سرزمین کربلا، به قطرهای در برابر آب دریا تشبیه شده است.
البته این جایگاه تنها مخصوص کربلا نیست و در روایات، برای قبور دیگر ائمه علیهمالسلام نیز شأن و منزلتی ویژه بیان شده است. چنانکه ائمه بزرگوار (ع)، خود را حقیقت و مصداق والاتر حرمالله و بیتالله معرفی کردهاند.
اعمال روز عرفه برای حجاج
اعمال روز عرفه برای حجاج شامل وقوف در صحرای عرفات، اقامه نماز، قرائت دعای عرفه، استغفار و ذکر الهی است. روز عرفه که مصادف با نهم ذیالحجه میباشد، از مهمترین مناسک حج و از پرفضیلتترین روزهای سال برای دعا، توبه و طلب رحمت الهی به شمار میرود.
اعمال واجب حجاج در روز عرفه
در میان مناسک مهم حج، برخی اعمال در این روز بهعنوان ارکان اصلی شناخته میشوند که بدون آنها حج کامل نخواهد بود.
وقوف در عرفات
مهمترین عمل روز عرفه، حضور و وقوف در صحرای عرفات از اذان ظهر تا غروب آفتاب است. این وقوف، رکن اصلی حج محسوب میشود و حجاج در این ساعات به دعا، نیایش و توبه میپردازند.
نماز ظهر و عصر
حجاج در روز عرفه، نماز ظهر و عصر را با یک اذان و دو اقامه، بهصورت جماعت در مسجد نمره یا محل استقرار خود اقامه میکنند.
اعمال مستحبی روز عرفه برای حجاج
در کنار اعمال واجب، برخی اعمال مستحب که در ادامه میخوانید:
غسل روز عرفه
انجام غسل مستحبی پیش از ظهر روز عرفه، از اعمال سفارششده این روز پرفضیلت است.
نماز روز عرفه
خواندن دو رکعت نماز مستحبی روز عرفه توصیه شده است؛ بهگونهای که در رکعت اول بعد از سوره حمد، سوره توحید و در رکعت دوم بعد از حمد، سوره کافرون قرائت میشود.
دعای عرفه امام حسین (ع)
از مهمترین اعمال این روز، قرائت دعای عرفه امام حسین (ع) است که حجاج معمولاً آن را در ساعات بعدازظهر تا غروب، در صحرای عرفات و نزدیکی جبلالرحمه میخوانند.
استغفار و ذکر الهی
ذکر گفتن، صلوات فرستادن، تسبیح و استغفار در روز عرفه فضیلت فراوانی دارد و در روایات، این روز زمان استجابت دعا و آمرزش گناهان معرفی شده است.
