کتابی برای همه فارسیزبانها
آرمان - گروه ادبیات و کتاب: یکی از مهمترین آثاری که در سال جاری به فارسی ترجمه و منتشر شده، بدون تردید کتاب «درسگفتارهای ادبیات جهان» اثر پروفسور گرنت ال.وات متخصص و صاحبنظر در آثار شکسپیر، ادبیات انگلیسی، ادبیات داستانی مدرن آمریکا و مطالعات بینارشتهای است که در این اثر با گزینش و تحلیل شاهکارهای ادبیات و شماری از آثار مهم ادبی، تاریخ ادبیات جهان را از آغاز تا امروز به شیوهای دقیق و رویکردی نو، بهشکلی فشرده تحلیل و واکاوی کرده است. کتابی که به هر خواننده علاقهمند به ادبیات، نویسندهها، ویراستارها، منتقدان و روزنامهنگاران، تصویری نو میدهد برای خوانش تازهای از ادبیات و بهویژه ادبیات داستانی. آنطور که وات در کتاب میگوید بشر را گریزی از داستان نیست! چراکه گرانقدری ادبیات به این سبب است که به ما میگوید چه هستیم. بدون ادبیات، بشر حافظهای ندارد. آنچه میخوانید نگاهی است به این کتاب از دیدگاه امیرعلی نجومیان، بهرام پروینگنابادی، عظیم طهماسبی و مسعود فرهمندفر.
«درسگفتارهای ادبیات جهان» نوشته گرنت ال.وات با ترجمه گروهی از مترجمان زبده است که ویراستاری آن را عظیم طهماسبی بهعهده داشته و نشر نیلوفر آن را منتشر کرده است. نثر پیراسته کتاب بهخوبی نشاندهنده تسلط و دقت در برگردان متن است زیرا مترجمان الزامات فنی و هنری را در کنار هم قرار دادهاند. کار ترجمه طبق ترتیب درجشده روی جلد با این افراد بوده: مسعود فرهمندفر، مهسا جعفری، علی کیانیفلاورجانی، سحر داوررپناه، فهیمه میرزاپور و یاسر لطفی. گرنت وات این درسگفتارها را بهصورت ویدئویی ارائه کرده و بعدها مجموعه این منابع که بالغ بر 47 جلسه میشدهاند تدوین و پس از ترجمه، با شکل و شمایل کاغذی منتشر شدهاند. چنانکه از عنوان فرعی اثر «از حماسه گیلگمش تا هزارتوهای بورخس» پیداست، گرنت وات تلاش کرده با گذر از محدودیتها، به بیشتر شاهکارهای جهانی ادبیات بپردازد.
عظیم طهماسبی، ویراستار اثر درباره ماجرای تولد و تولید این کتاب میگوید: «نخستینبار که با این مجموعه در فضای مجازی مواجه شدم، درسهایی راجع به هزارویکشب و همینطور سهگانه نجیب محفوظ بود. شیفته زیبایی مطالب بیانشده و درعینحال زبان ساده آنها شدم و آرزو کردم که مجموعهای بر اساس این جلسات منتشر بشود. موضوع را با آقای کریمی مدیر نشر نیلوفر مطرح کردم و ایشان هم پذیرفت. سپس با دکتر نجومیان در باب ترجمه اثر مشورت کردم. دوستان دیگر هم همراهی کردند. این مجموعه جزیی از یک مجموعه بزرگتر بهنام دورههای آموزشی است که در موسسهای در آمریکا (TTC) و در حوزه دانشهای گوناگون نظیر علوم انسانی، فیزیولوژی، معماری و حتی آشپزی تدریس میشود. آنها از اساتید برجستهای دعوت میکنند تا در قالب درسگفتارهایی از شش تا 90 جلسه، مباحث تنظیمشده را جلوی دوربین ارائه کنند. شروع کار از 1990 بوده و تا امروز که در سال 2018 بسر میبریم تعداد این درسگفتارها از 700 فراتر رفته است. پیشنهاد میکنم در ایران هم اساتیدی که توانایی ترجمه و شناخت دارند، در حوزه مربوط به رمانهای کشورهای مشخص مثل فرانسوی، ژاپنی و آمریکایی بهجای نشستهای نقد و بررسی شتابزده و مجمل، اقدام به ارائه درسهای مبسوط روبهروی دوربین کنند تا بعدها از همان تصاویر سلسله کتابهایی منتشر شود که هر یک ادبیات کشوری را معرفی کردهاند.»
عظیم طهماسبی با ذکر این نکته که این مجموعه درسگفتارهای ادبیات جهان برای خواندهشدن تولید شده، چراکه در غیر این صورت بهشکل دایرهالمعارفی درمیآمد که صرفا گاهگداری به آن مراجعه میشد، میافزاید: «این کتاب با این شکل و شمایل و در تمام جهان فقط به زبان فارسی منتشر شده است. در زبان انگلیسی صرفا یک جزوه بهاضافه همان مجموعه ویدئویی بوده است.»
دکتر مسعود فرهمندفر نویسنده و یکی از مترجمان این اثر در معرفی مولف میگوید: «پروفسور گرنت ال.وات استاد ادبیات انگلیسی در دانشگاه مانتری کالیفرنیا است. کتابهای مهم و جامعی نوشته که «داستان ادبیات داستانی در قرن بیستم» از جمله آنها است. جز درسگفتارهای حاضر، درسگفتارهای دیگری هم برای موسسه تی.تی.سی نظیر «اساطیر جهان» و همینطور اثر بسیار ارزشمند «اسطوره در تاریخ بشر» ارائه دادهاند که امیدوارم بتوانیم آن را هم به فارسی برگردانیم.» فرهمندفر در ادامه با ذکر این نکته که روش دکتر وات انتقال خلاصه داستانها و معرفی شخصیتها و کاراکترها نیست، میافزاید: «ویژگی کار وی در این است که سعی میکند مفاهیم و مضامین انتقادی را لابهلای متنها و داستانها آنالیز کند. ویژگی دیگرش تطبیق و مقایسه هم متنها و هم ادوار تاریخی با یکدیگر است.»
فرهمندفر در باب چالشهای این ترجمه که بهنسبت کار نوینی نیز بوده میگوید: «نبود متن مکتوب باعث گرفتاریهای فراوانی شد. چون گاهی اوقات کیفیت فایل تصویری خراب یا مخدوش بود و ما را در تشخیص کلمات و جملهها دچار مشکل میکرد. در برگردان زبان گفتاری درسها به زبان استاندارد و معیار هم وقت زیادی صرف کردیم. درحقیقت مترجم ناچار بود علاوه بر ترجمه، به یک پاکیزهنویسی در حوزه زبان فارسی هم دست بزند. معضلی که در برگردان متنهای مکتوب با آن مواجه نیستیم. جدای از این موارد، بافتسازی و تبدیل و بازنمایی متن از یک گستره فرهنگی به گستره دیگر نیز از وظایف مترجمان این اثر بود.»
امیرعلی نجومیان استاد دانشگاه، منتقد و نظریهپرداز، با اشاره به اینکه اثر گرنت وات یک دایرهالمعارف نیست، میافزاید: «این کتاب شرح و خلاصهای بر متنهایی است که به اعتقاد وات بر ادبیات جهان تاثیر گذاشتهاند. من نسبت به نامگذاری او نقدی دارم و به گمانم بهتر بود بهجای «تاریخ ادبیات جهان» میگذاشت: «تاریخی از ادبیات جهان». خودش بارها طی صحبتها اشاره میکند که «این روایت من از ادبیات جهان است.» بههرحال رویکرد او تاریخی بوده که البته در ترجمه فارسی عنوان، کلمه «تاریخ» به «درسگفتار» تبدیل شده است.»
نجومیان روش کاری وات را اینگونه توصیف میکند: «هر فصل این کتاب که حدود 10 تا 15صفحه میشود تنها حاصل نیمساعت گفتار دکتر وات است. هنگامی که شما به این سخنرانیها گوش میکنید میبینید که تا چه اندازه زیبا، روان و شیوا بیان شده و جامعیت شگفتانگیزی دارند. او از صدای خیلی خوبی هم برخوردار است و گوشنوازی صدا برای معلمی اهمیت دارد. چنانکه میتوان ساعتها به گفتارهای او گوش داد و خسته نشد. او در پایان هر یک از نشستهایش تعدادی سوال از مخاطب میپرسد و من پیشنهاد میکنم در چاپ بعدی کتاب، این سوالها هم به انتهای فصلها اضافه شوند. ضمنا میتوان به کمک ناشر و استفاده از یک گوینده متبحر دوباره آن را به یک کتاب گویا تبدیل کرد. این کتاب درست مثل یک برنامه مطالعاتی است. چیزی که در ایران کمبود آن وجود داشت. در ادبیات فارسی نیز نیاز به فرهنگنامههای اینچنینی احساس میشود. البته انتشارات امیرکبیر در دوران پیش از انقلاب تجربهای بهنام «شاهکارهای ادبیات فارسی» داشت که بیشتر آن، خود متن بهاضافه یک مقدمه بود. زبان فارسی گستره بسیار پهناوری دارد و معرفی آن کار یک نفر نیست. میتوان از گروهی متشکل از اساتید دعوت کرد که با برنامهای جامع هر یک عهدهدار بخشی از این پروژه سنگین شده و با شروع از ادبیات کلاسیک و حماسهها و شعرا به ادبیات مدرن و سپس معاصر بپردازند.»
این استاد دانشگاه درباره رویکرد گرنت وات میگوید: «وات رویکرد واحدی به آثار ندارد. نقدی که بر او وارد میدانم ارزیابی آثار شرقی و آفریقایی بر اساس دیدگاه اروپایی و غربی است. این دیدگاهی پسااستعماری است که سعدی را ولتر ایران و فردوسی را هومر آسیا بهشمار میآورند. یعنی سنگ محکها اروپایی است و ادبیات شرق تمام تلاشش باید برای تطبیقیافتن با آن باشد. این دیدگاه در اندیشه گرنت وات شدیدا وجود دارد. یعنی نگاه وی اروپامحور است. پاسخ او شاید این باشد که متنهای من برای مخاطب غربی است. این را تا حدی میشود پذیرفت اما برخی مواقع قابل درک نمیشود. مثلا جایی در سخنانش تاگور را با ایبسن قیاس میکند که چندان پذیرفته نیست چون از جنس بسیار متفاوتی هستند.»
دکتر بهرام پروینگنابادی هم با ابراز رضایت از کار گروه مترجمان اثر میگوید: «من در مواجهه با کتاب «درسگفتارهای حافظ» دکتر شفیعیکدکنی، چون خودم شاگردشان بوده و در کلاسشان نشستهام، دیدم بخش بزرگی از طرز بیان، لطف سخن، زبان بدن و در یک کلام آنِ معلمی ایشان در کتاب غایب است. وقتی سراغ کتاب «درسگفتارهای ادبیات جهان» رفتم، دیویدیها را هم در کنارش دیدم تا بفهمم بر سر آنِ معلمیاش چه آمده. و با چندبار مشاهده نوارها، متوجه شدم که خوشبختانه این متنها خیلی هوشمندانه ترجمه و تدوین شدهاند. ما بسیار به اینگونه درسگفتارها نیاز داریم. من هم آن نگاه پسااستعماری را که دکتر نجومیان مطرح کردند کاملا قبول دارم ولی برای فهم ژانرهایی که ریشه در غرب دارند و همچنین رمان غربی که مربوط به دنیای بدون خدایان است، چه بهتر که سراغ کسی برویم که در فضای غرب رشد کرده. آثار خانم سیمین دانشور وجود دارند و همه میتوانند آنها را باهم قیاس کنند. تا زمانی که خانم دانشور آن بورس را نبرده و برای تحصیل به آمریکا نرفته و آن درسگفتارها را نشنیده بودند دیدگاهشان متحول نشده بود. استاد همان دانشگاه تعریف میکرد که از جایی به بعد اگر این خانم نبود، کلاس ما چیزی کم داشت. چون دانشور هوشمندی این را داشته که ابتدا درسها را بگیرد و سپس آنها را با خود بکشد و ببرد.»
دکتر گنابادی میافزاید: «سنت تاریخنگاری ادبی ما به شکل تذکره بوده و این تذکرهنویسیها اغلب فاقد نگاه نقادانه و تحلیلگرانه و ضمنا پرغلط بودهاند. تاریخنگاریهای بعدی هم نظیر آنچه که ادوارد براون فراهم آورد چون به این تذکرهها ارجاع میدادند همان مشکل را داشتند. تا آنکه دکتر ذبیحا... صفا کار بزرگی کرد و یک مجموعه هشتجلدی منظم را پدید آورد. متاسفانه اساتیدی که در کارشان خبره بودند ولی با دکتر صفا مشکل داشتند بارها ارزش کار او را تا حد یک دفترچه تلفن که تاریخ و شماره و تولد و فوت دارد، پایین آوردند. اما من معتقدم صفا با این کار بزرگش ما را از یک مرحله گذراند و حالا باید با طی مراحل دیگر این سنت نظریهپردازی را بسازیم.»
او در ادامه به نکته دیگری اشاره میکند و میگوید: «شما با خواندن کتاب دکتر وات ناخودآگاه یک دوره کلاس داستاننویسی و آشنایی با تکنیکهای داستان را نیز میگذرانید. از مسائل ابتدایی و زاویه دید گرفته تا پایانبندی و موارد دیگر. من کتابهای درسی تاریخ ادبیات را نگاه کردهام. اکثر قریب به اتفاق آنها به این سیستم همیشگی است که ویلیام فاکنر در این سال به دنیا آمد و در آن سال درگذشت و آثارش هم اینها هستند و این هم بخشی از یک رمانش! ولی نگاه گرنت وات از این نظر منحصربهفرد است که یک یا دو اثر فاکنر را معرفی کرده و مورد بررسی قرار داده و سپس به این میپردازد که او از قبل خود چه تاثیری گرفته و بر بعد از خودش چه تاثیری گذاشته. تمام کارهایی که ما هم میکنیم باید به این نقطه ختم شود که با ابزاری متن را به خوبی تحلیل کنیم. این ابزار تحلیل را گرنت وات در اختیار ما میگذارد. اگر این کتاب، فارغ از هر تیراژی که داشته، بتواند نگاه حتی دو نفر را عوض کند، که قطعا میکند، به هدف خود رسیده است.»
پروینگنابادی بار دیگر نگاه پسااستعماری گرنت وات را میپذیرد اما گوشزد میکند: «او درباره نجیب محفوظ بهدرستی میگوید که وی با آموختن تمام تکنیکهای نویسندگی غرب، توانست آنها را در ادبیات عرب رواج داده و سنت ادبیات عرب را با آن آمیخته کند. او با انتخابی هوشمندانه، سهگانه محفوظ را برای درسهایش برمیگزیند. این سهگانه راجع به قاهره است. توجه کنید که زمان مربوط به تجدد و شهرنشینی است. در شهر است که شما با زمان روبهرو هستید. کسی که بر مبنای زمان کار کرده و دستمزد میگیرد، دیگر رعیت نیست، بلکه شهروند محسوب میشود. نجیب محفوظ جزو آن چند نویسنده عرب است که سیال ذهن را در رمانهای عربی به اوج میرسانند.»
