حاشیهها کار مذاکرات برجام را پیچیدهتر کرده است
آرمان ملی آنلاین - احسان انصاری: ایران و کشورهای غربی در حالی در روزهای اخیر مذاکرات خود را از سرگرفتهاند که اخبار امیدوارکنندهای به گوش میرسد. از یک طرف براساس اخبار غیررسمی آمریکا عنوان کرده حاضر است تضمین بدهد که دیگر از برجام خارج نشود. اتفاقاتی که میتواند باعث شود ایران و کشورهای غربی در آیندهای نزدیک به توافق دست پیدا کنند. با این وجود همچنان موانع و چالشهای جدی در مسیر برجام قرار دارد و به همین دلیل نمیتوان نسبت به حاصل شدن توافق خوشبین بود. «آرمان ملی» برای تحلیل و بررسی این موضوع با دکتر محسن جلیلوند، تحلیلگر روابط بینالملل گفتوگو کرده است. جلیلوند معتقد است: «مواضع طرفین توافق نسبت به یکدیگر خیلی دور است. این در حالی است که برای رسیدن به توافق باید این مواضع تعدیل شود که تاکنون نشانههایی از آن مشاهده نشده است. امروز ایران مدعی است که فشار حداکثری ما و مقاومتی که در مقابل تحریمها داشته باعث شده آمریکا پای میز مذاکره بیاید. از سوی دیگر آمریکاییها نیز معتقدند ایران به نقطهای رسیده که نقطه گریز نام دارد. به همین دلیل مسائلی مانند غروب برجام موضوعیت خود را از دست داده است. امروز برجام به نقطهای رسیده که دیگر قابل مشاهده نیست و افقهای آن پیدا نیست.» در ادامه ماحصل این گفتوگو را میخوانید.
در مذاکرات اخیر بین ایران و کشورهای غربی تغییراتی رخ داده است. از جمله اینکه براساس اخبار غیررسمی عنوان شده آمریکا حاضر شده تضمین بدهد که دیگر از برجام خارج نشود و از سوی دیگر نیز ایران در برخی خواستههای خود تجدید نظر کرده است. در چنین شرایطی به چه میزان میتوان نسبت به توافق در آیندهای نزدیک خوشبین بود؟
واقعیت ایـــــن است که ما هنوز نمیدانیم که اخبار امیدوار کنندهای که منتشر شده به چه میزان صحیح است. تنها چند توئیت از اولیانوف و اظهار امیدواری آقای مورا وجود دارد که نمیتوان روی آنها استناد کرد. با همه این اخباری که در زمینه مذاکرات منتشر میشود من زیاد نسبت به این موضوع که طرفین به یک توافق جامع و دارای چارچوب دست پیدا کنند، خوشبین نیستم. البته به نظر میرسد در مذاکرات اخیر طرفین پیشنهادهای خود را کنار گذاشتهاند و در مورد پیشنهاد آقای بورل با هم مذاکره میکنند. این یک تغییر در روند مذاکرات بهشمار میرود و اما به صورتی نیست که بتوان نسبت به آینده مذاکرات خوشبین بود. به نظر میرسد در روند مذاکرات در نهایت طرفین به نقطهای میرسند که خواستههای یکدیگر را نمیپذیرند و در نتیجه توافق حاصل نخواهد شد.
چرا با توجه به تغییراتی که در روند مذاکرات صورت گرفته همچنان نسبت به حاصل شدن توافق خوشبین نیستید؟
مواضع طرفین توافق نسبت به یکدیگر خیلی دور است. این در حالی است که برای رسیدن به توافق باید این مواضع تعدیل شود که تاکنون نشانههایی از آن مشاهده نشده است. امروز ایران مدعی است که فشار حداکثری و مقاومتی که در مقابل تحریمها داشته این باعث شده آمریکا پای میز مذاکره بیاید. از سوی دیگر آمریکاییها نیز معتقدند ایران به نقطهای رسیده که نقطه گریز نام دارد. به همین دلیل مسائلی مانند غروب برجام موضوعیت خود را از دست داده است. امروز برجام به نقطهای رسیده که دیگر قابل مشاهده نیست و افقهای آن پیدا نیست. ایران معتقد است در شرایطی قرار دارد که دست بالا را در مذاکرات دارد. در چنین شرایطی آمریکا نیز بر این باور است که اگر قرار است ما به برجام بازگردیم باید شرایطی به وجود بیاید که توان هستهای ایران قابل مهار باشد. این در حالی است که در شرایط کنونی ایران به نقطه غیرقابل مهار رسیده است. در چنین شرایطی مذاکراتی که صورت میگیرد پیامدهای مثبتی بههمراه نخواهد داشت. ایران بر این باور است که به غنیسازی60 درصد رسیده و این فشار حداکثری ایران بوده که کشورهای غربی و به خصوص آمریکا را مجبور کرده پای میز مذاکره بیایند. اگر همه این مسائل را کنار هم قرار بدهیم به این نتیجه میرسیم که طرفین در شرایطی قرار ندارند که به یک توافق جامع و با چارچوبهای مشخص دست پیدا کنند. در بهترین حالت شاید طرفین روی جزئیاتی با هم به اشتراک دست پیدا کنند. اینکه آمریکا عنوان کرده حاضر است تضمینهایی بدهد دارای ابهام است و مشخص نیست چه تضمینهایی قرار است داده شود. از سوی دیگر ایران موضوع بیرون آمدن سپاه از لیست گروههای تروریستی را مطرح کرده که مشخص نیست این شرط هنوز باقی است. با این وجود در این شرایط نمیتوان نسبت به آینده مذاکرات خوشبین بود. اگر قرار است اتفاق مهمی در مذاکرات رخ بدهد باید توافق جامعی منعقد شود که هم تحریمهای اقتصادی از روی ایران برداشته شود و هم اینکه آمریکا از میزان غنی سازی ایران مطمئن شود و اطمینان پیدا کند که ایران از دیواره آتشین عبور نخواهد کرد. من فکر میکنم هر دوطرف سطح بلاتکلیفی را در مقابل یکدیگر حفظ خواهند کرد. به همین دلیل به سمتی حرکت نخواهند کرد که این سطح بلاتکلیفی از بین برود. البته شاید اگر بخواهند به این سمت حرکت کنند نیز نخواهند توانست و در نهایت به نتیجه نخواهند رسید.
اگر مذاکرات اخیر به نتیجه نرسد و طرفین همچنان نسبت به خواستههای خود رویکرد حداکثری در پیش بگیرند با چه شرایطی در آینده مواجه خواهیم شد؟آیا میتوان آلترناتیوی برای برجام در نظر گرفت؟
اگر مذاکرات به نتیجه نرسد طرفین به صورت کج دار و مریز تا پایان سال میلادی همین وضعیت را ادامه میدهند. در ماههای اخیر آمریکا تا حدودی شرایط برخی تحریمها را راحتتر در نظر گرفته و اجازه میدهد ایران بخشی از نفت خود را بفروشد. البته این وضعیت به معنای لغو یا تعلیق تحریمها نیست، بلکه رویکردی است که دولت بایدن به عنوان یک امتیاز برای ایران در نظر گرفته است. دولت بایدن تا حدودی فروش نفت ایران به چین و برخی کشورهای دیگر را نادیده گرفته تا ایران را در شرایطی قرار بدهد که از آن به عنوان یک امتیاز نام برده شود. در چنین شرایطی میزان غنیسازی ایران به60 درصد رسیده و تعداد سانتریفیوژها نیز بیشتر از گذشته است. کاهش یا تعدیل این وضعیت نیز حداقل در کوتاه مدت امکان پذیر نیست. واقعیت این است که موضوعات فنی و سیاسی چنان به هم پیچیده شده که امکان اینکه طرفین در شرایط دیگری قرار بگیرند وجود ندارد. سناریوی دیگری که در این زمینه وجود دارد این است که اگر مذاکرات به نتیجه نرسد آمریکا تحریمها و فشارها را علیه ایران بیشتر خواهد کرد تا ایران در شرایط سختتری قرار بگیرد. از این طرف ایران نیز به صورت مرتب میزان غنی سازی و تعداد سانتریفیوژها را افزایش خواهد داد تا به نقطه گریز نزدیک شوند. در شرایط کنونی برخی عنوان میکنند ما توانایی ساخت بمب اتمی را داریم و هر زمان که اراده کنیم این کار را خواهیم کرد. این احتمال وجود دارد که طرفین به دنبال این هستند که به خود استراحت بدهند و رفتار طرف مقابل را مورد بررسی قرار بدهند. به همین دلیل این احتمال وجود دارد که این رویکرد تا چند ماه آینده ادامه پیدا کند.
آیا این رویکرد و فرصتی که طرفین برای رصد طرف مقابل در نظر میگیرند زمینهساز توافق خواهد بود یا تنها جنبه رویکرد تقابلی خواهد داشت؟
این رویکرد در نهایت بـــــه نتیجه نخواهـــد رسیـــد و طرفین همچنان در همین وضعیت باقـــی خواهند ماند. حل موضوع به این بستگـــی دارد که طرفین و به خصوص ایران و آمریکا به صورت همه جانبه به موضوع نگاه کنند. به هر حال موضوع برجام موضوعی ساده نیست و با حواشی زیادی همراه بوده است. کشورهــــای اروپایی عنـــــوان میکردند موضوع قرار گرفتن سپاه در لیست گروههای تروریستی ارتباطی به برجام ندارد. از سوی دیگر ایران نیز عنوان میکرد که مسائل منطقهای و موضوع موشکی ایران ارتباطی به برجام ندارد. این حواشی کار را سختتر کرده و بار اضافی روی مذاکرات برجام قرار داده است. اگر شرایط به همین صورت پیش برود این احتمال وجود دارد که طرفین با اعلام اینکه روی برخی جزئیات توافق شده اما هنوز نهایی نشده کار را به پایان سال میلادی بکشانند. در چنین شرایطی در ماه نوامبر انتخابات کنگره در آمریکا برگزار خواهد شد و از این زمان به بعد به دلایل مختلف این احتمال وجود دارد که سیاستهای آمریکا در زمینههای مختلف از جمله برجام تغییر کند.
در فرض بعیدتر اگر مذاکرات به نتیجه برسد و طرفین به توافق دست پیدا کنند ایران با چه شرایطی مواجه خواهد بود؟
در مرحله نخست باید عنوان کنم که اگر توافقی صورت بگیرد به نام دولت نخواهد بود و بلکه به نام جمهوری اسلامی صورت خواهد گرفت. موضوع تحریمها و برجام به همان صورت که رهبری عنوان کردند یک موضوع ملی است و به دولتها ارتباطی پیدا نمیکند. دولتها تنها مجری برجام هستند. اگر ما فرض بگیریم همین امروز همه تحریمهای ایران برداشته شود هشت سال طول خواهد کشید تا وضعیت ایران به سال92 باز گردد. به همین دلیل دولت نمیتواند از فوائد برجام استفاده کند. این در حالی است که همه3000 تحریمی که علیه ایران صورت گرفته برداشته شود. حتی اگر فرض بگیریم تحریمها برداشته شده نیز نمیتوان نسبت به بهبود وضعیت اقتصادی مردم در کوتاه مدت خوشبین بود. وزیر نفت به تازگی عنوان کرده که ما نفت بیشتری میفروشیم و وضعیت بهتر شده است. پس از تحریـــمها نیز اگر قرار است اتفاقی در اقتصاد کشور رخ بدهد باید نشانههای آن وجود داشته باشد. اگر ما به وضعیت اقتصادی ایران قبل از برجام و بعد از برجام توجه کنیـــم بـــه خوبی میتوانیم بــه تأثیر برجام بر اقتصاد پی ببریم. حتی زمانی که آمریکا از برجام خارج شد تکانههای آن در اقتصاد ایران مشهود بـــود. در نتیجه تحریــــمها در اقتصاد کشور تأثیرگذار بوده است. در یک سال اخیر دولت تغییر کرده و شاهد سیاستهای جدیدی در مدیریت کشور بودهایم. با این وجود آیا در وضعیت اقتصادی و معیشتی مردم اتفاقی رخ داده است. در پاسخ باید عنوان کرد اتفاقی رخ نداده و بلکه در برخی زمینهها کار دشوارتر نیز شده است. اگر ایران و آمریکا به توافق دست پیدا کنند شاید شرایط بهتر نشود اما شیب بدتر شدن آن بهتر میشود.
