راههاي جلوگيري از خشم و غضب
آرمان - نيروي خشم، اگر از محدوده ضرورت فراتر و از كنترل اراده آدمي خارج شود، هم چون آتشي سوزان يا سيلي بنيان كن، هر چه را بر سر راه خود بيابد، ميسوزاند و تباه ميكند و پيامدهاي شومي را نخست براي صاحبش و سپس براي ديگران به ارمغان ميآورد. امام علي(ع)در اين باره فرمود: «خشم آتشي سوزاننده است، هر كه آن را فرو خورد، خاموشش ساخته و هر كه آزادش گذارد، خود او،اوّل كسي است كه در شعلهاش ميسوزد. اينك به برخي از پيامدهاي ناگوار خشم از منظر روايات معصومين (عليهم السّلام)اشاره ميكنيم:
تيرگي عقل: تا زمام امور انسان، در اختيار عقل است، جز در مسير مصلحت خويش گام برنميدارد، ليكن افراط در خشم، چراغ نوراني عقل را تيره و بيفروغ ميسازد و انسان، بي چون و چرا در خط فرمان نيروي خشم ميگذارد و ديگر مصلحتي نميبيند تا به سويش گام بردارد. امام علي(ع)فرمود: «خشم خردها را تباه ميكند و آدمي را از مسير درست دور ميسازد».
پشيماني: به تدريج با فرو نشستن شعلههاي خشم، ديدگان خود به روشني ميگرايد، قدرت تفكر و انديشه فرد به كار ميافتد و آنچه را كه در دوره كوتاه تسلط خشم، بر او گذشته به ارزيابي مينشيند. سخنان زشت، نسبتهاي ناروا، پردهدريها، خارج شدن از چارچوب فضايل انساني، ارتكاب جرم و... تصوير زشتي براي هميشه در ذهنش به جا ميگذارد، تصويري كه يادآوري آن پيوسته او را عذاب خواهد داد كه: چرا چنين كردم؟!... اي كاش بر خود مسلط بودم و... او پشيمان است و افسوس ميخورد، ولي ديگر پشيماني سودي ندارد. از همين روست كه امام علي(ع)فرمود: «ايّاك و الغضَبَ فاوّلُهُ جنُونٌ و اخرهُ ندمٌ؛ از خشم دوري كن كه آغازش ديوانگي و پايانش پشيماني است.»
روشهاي كنترل خشم و غضب
براي مهار خشم و درمان آن، بايد انگيزههايي را كه موجب پيدايش خشم ميشود بشناسيم. علل و عواملي كه ممكن است، زمينهساز خشم شوند يا آن را تشديد ميكنند، بسيارند. ولي ميتوان آنها را به دو گروه كلي تقسيم كرد:
عوامل دروني كه ريشه آنها به خود شخص برميگردد و از درون وجود او سرچشمه ميگيرد، مانند عجب، حرص، حسد و...
عوامل بيروني كه از خارج موجب انگيزش خشم انسان ميشود.عوامل دروني را بايد با خودسازي و تزكيه نفس ريشه كن ساخت، ولي عوامل خارجي را چون هم گستردهاند و هم در اختيار ما نيستند، كمتر ميتوان كنترل كرد. با وجود اين، انسان بايستي اراده خود را طوري تقويت كند و بر غريزه خشم خويش طوري مسلط شود كه اين غريزه در چنين مواقعي تابع عقل و اراده او شود، نه حاكم بر آن. آنچه ذكر شد، مربوط به ريشه كن سازي اسباب و عللي است كه خشم را بر ميانگيزد و موجب بروز آن ميگردد، ليكن بايد ديد، اگر با رعايت مسائل فوق، باز هم نيروي غضب تهييج شد و آتش خشم زبانه كشيد، چه بايد كرد؟در اين خصوص دستورات جزئيتري از اولياي بزرگوار اسلام رسيده كه برخي را يادآور ميشويم:
يادآوري فضيلت كظم غيظ: عفو و بردباري و نيز پاداش عظيمي كه خداي متعال براي دارندگان اين صفات تعيين كرده، از جمله اين كه پيامبر اكرم(ص) فرمود: «من كفّ غضبهُ كفّ الله عنهُ عذابه؛ آنكه خشم خود را باز دارد، خداوند عذاب خود را از او باز خواهد داشت.
يادآوري عظمت عذاب الهي، گستردگي قدرت و حاكميت او و اينكه توانايي انسان بر كسي كه مورد خشم او قرار گرفته، در برابر قدرت لايزال خداوند نسبي و ناچيز است و نياز او به عفو و اغماض الهي به مراتب بيشتر از نياز مردم به عفو اوست. در اين باره امام صادق(ع) چنين فرمود: «در تورات نوشته شده: اي فرزند آدم، مرا به هنگام خشم خويش به ياد آور تا تو را به هنگام خشم خود ياد آورم».
پناه بردن به خدا از شر شيطان و وسوسههاي او، به اينكه بگويد: «اَعوذُ بالله من الشّيطانِ الرّجيم»و اين دستوري است كه گاهي رسول خدا (ص) به افراد خشمگين ميفرمود.
وضو گرفتن يا غسل كردن با آب سرد نيز در فرو نشاندن آتش خشم موثر است. پيامبر اكرم (ص) فرمود: «اذا غضبَ احدُكُم فليتوَضّا بالماءِ الباردِ، فانّ الغضبَ منَ النّار؛ هرگاه يكي از شما را خشم فراگرفت، با آب سرد وضو بگيرد، زيرا خشم از آتش است.
سكوت و آرامش نيز در پيشگيري از خشم موثر است. علي(ع) فرمود:«و داووا الغضب بالصّمت؛ خشم را با سكوت درمان كنيد».
تغيير وضعيت از حالت ايستاده به نشسته يا به عكس نيز در برخي از روايات توصيه شده است. امام باقر(ع) فرمود: «ايّما رجلٍ غضبَ و هُو قائمٌ فليجلس، فانّهُ سيذهبُ عنهُ رجز الشيطانِ و ان كانَ جالسا فليقُم؛ هر كه در حال ايستاده خشمگين شد، زود بنشيند، با اين كار، وسوسه شيطان از بين ميرود و نيز اگر نشسته است، زود برخيزد.
نتيجهگيري
بنابراين، غريزه خشم و غضب نيز، مانند ديگر غرايز انساني، نيرويي كور و بيشعور ميباشد كه تنها ارضاي خود را ميطلبد، كه اگر تحت رهبري عقل قرار گيرد و در جاي خود، به اندازه صحيح اعمال شود، مايه خوشبختي و سعادت بوده و آدمي در شئون مختلف زندگي، از فوايد آن بهرهمند ميگردد و اگر خودسر و بيقيد و بند باشد و در راه غلط و خلاف مصلحت به كار افتد، و لجام گسيخته عمل نمايد، باعث فساد و تباهي ميگردد و مصيبتهاي سخت وجبرانناپذيري به بار ميآورد. از اين رو، امام سجاد(ع) فرو خوردن خشم و قدرت خاموش كردن آتش آن را به عنوان زيور صالحان و زينت تقوا پيشگان، از درگاه خداوند خواسته، عرض ميكند:«و حلّني بحيله الصّالحين و البسني زينه المتّقين في بسط العدل و كظم الغيظ و إطفاء النّائره؛ بارالها! مرا به زيور صالحان بياراي و زينت متّقين را به من بپوشان، تا عدل را گسترش دهم و خشم را فرو نشانم و شعلههاي سوزان دشمني را خاموش سازم».
