احتمال کشف معادن الماس در ایران وجود دارد؟
محل پیدایش الماس ۱۵۰ تا ۲۵۰ کیلومتر تا سطح زمین فاصله دارد. در این اعماق تاریک و در دمای بین ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ درجه سانتی گراد و تحت فشاری برابر ۴۰۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰۰ بار، اتمهای کربن برخاسته از سیالات کربنیک در کنار هم مرتب میشوند تا بلورهای کربن خالص، یعنی الماس را تشکیل دهند.
تکههای الماس پس از میلیونها سال، از طریق ماگما و فعالیتهای آتشفشانی به نزدیکی سطح زمین میرسند. به همین دلیل دهانههای آتشفشانهای خاموش و اطراف آن، درست همان نقاطی هستند که الماسها در آنجا یافت میشوند. گاهی الماسها از طریق آبهای زیرزمینی و رودخانهها با شستشوی لایههای قدیمی و آسیب دیده ناشی از انفجارهای آتشفشانی، به بیرون از زمین آمده و در دشتهای پایین دست کوهها در رسوبات کف رودخانه ته نشین میشوند.
با این که کوههای آتشفشانی خفته در کشور ما وجود دارند، اما تاکنون هیچ معدن الماسی در ایران یافت نشده است. برخی بر این عقیده هستند که این سنگ در ایران وجود ندارد و برخی دیگر هم بر وجود آن در ایران پافشاری میکنند.
در منابع تاریخی ایران و نوشتههای مربوط به سفرنامههای خارجی، گاهی به وجود معادن الماس در ایران اشاره شده است که این گزارشها بیشتر به مناطقی در کوههای البرز و زاگرس مربوط است.
در دهههای اخیر با پیشرفت تکنولوژی و روشهای زمین شناسی، بررسیهایی برای شناسایی منابع احتمالی الماس انجام شده است. با این حال، نتایج تعدادی این مطالعات نشان داده که ایران فاقد شرایط زمین شناسی گسترده برای تشکیل ذخایر بزرگ الماس است.
طبق گفته برخی از زمین شناسان، مناطقی از ایران که فعالیتهای آتشفشانی در آنها رخ داده است، به ویژه مناطق مرکزی و شمال غربی کشور از جمله گزینههای پتانسیلدار برای تحقیقات زمین شناسی در رابطه با الماس هستند. کوههای دماوند، سهند و سبلان به عنوان یکی از نقاط مهم برای بررسی امکان تشکیل الماس معرفی شدهاند. با این حال، بسیاری از مناطق کشور هنوز به طور کامل از نظر زمین شناسی بررسی نشدهاند.
هر چند سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور نظر قطعی در این زمینه نداده است، اما وجود الماس در ایران را رد نکرده است. به گفته این سازمان، احتمال کشف معادن بزرگ الماس در ایران با تعریفی که در جهان برای معادن بزرگ ارائه شده منتفی است. با این حال بنابر گفته کارشناسان با توجه به شباهت زمین شناسی ایران با کشورهای همسایه، احتمال وجود ذخایر الماس در کشور هست.
در کشور افغانستان ذخایر الماس و سنگهای قیمتی فراوانی کشف شده است. با توجه به تشابه لایه زمین در شرق ایران و افغانستان، احتمال کشف ذخایر الماس در ایران نیز وجود دارد. هند نیز از دیگر کشورهای منطقه است که معادن الماس در آنجا یافت شده است.
در دهههای گذشته، وجود ذراتی از سنگهای قیمتی حاوی الماس در منطقه کوه سفید سراوان استان سیستان و بلوچستان گزارش شده است که پس از بررسیهای لازم مشخص شد وجود الماس در این منطقه به علت دگرگونی بسیار بالا میتواند محتمل باشد. همچنین قطعات مشکوکی نیز در رسوب آبرفتی کوه سرخ سیستان دیده شده است، اما به عنوان یک ذخیره اقتصادی نمیتوان روی این ذخایر حساب باز کرد. این گزارشها توسط یک تیم مطالعاتی خارجی و مربوط به سالها قبل از انقلاب اسلامی است. بر اساس تحقیقات این تیم، موادی شبیه به الماس در این مناطق دیده شدهاند.
نکته مهم این است که اگر رگههایی از الماس در عمق زمین پیدا شود، باید در فاصلهای باشد که استخراج آن مقرون به صرفه باشد و همچنین تجهیزات لازم و تخصصی برای دسترسی به آن مورد نیاز است. زیرا در کشورهای الماس خیز معمولا این سنگ در طول دوران زمین شناسی توسط فعالیتهای آتشفشانی به لایههای سطحیتر زمین نزدیکتر شدهاند.
از آن جایی که امروزه در اغلب کشورها از جمله روسیه و افریقا به منظور استخراج الماس، یاقوت و زمرد از اعماق زمین لازم است برای دسترسی به لایههای سختتر از روش انفجار استفاده کرد معمولا سنگهایی هم که بدست میآیند به دلیل آسیب ناشی از انفجار، خرد شده، ترک خورده یا ریز هستند.
به همین دلیل است که اغلب الماسهای درشت و بارارزش تاکنون در رسوبات بستر رودخانههای خشک پیدا شدهاند؛ مانند الماس کوه نور و دریای نور. در روزگار قدیم که تجهیزات معدنی پیشرفته وجود نداشت، الماس را از طریق حفاری در بستر رودخانههای خشک یا جستوجو در میان شن و ماسههای کف رودخانههای فعال پیدا میکردند.
امروزه نیز در بسیاری از کشورهای آفریقایی، جنوب شرق آسیا، استرالیا و ایالات متحده امریکا، مردم بومی به طور سنتی در کف رودخانهها به جستجوی سنگهای قیمتی میپردازند. گاهی این روش منبع درآمد اهالی یک روستا یا چندین خانوار است که به طور گروهی یا انفرادی فعالیت میکنند و معمولاً هم هر گروهی محدوده فعالیتی خاص خودش را دارد.
سنگهایی مانند یاقوت قرمز و کبود، الماس، اوپال، سیترین و ... را میتوان در کف رودخانهها پیدا کرد، اما این روش بسیار سخت و طاقت فرساست و از نظر زیست محیطی نیز باعث آسیب زدن به رودخانهها و زندگی آبزیان میشود.
از آن جا که در افغانستان و سایر کشورهای همسایه معادن الماس وجود دارد، ممکن است در ایران نیز این سنگ گرانبها یافت شود. به عقیده برخی از کانی شناسان و گوهرشناسان اگر در ایران الماسی وجود داشته باشد، یکی از گرانبهاترین و با ارزشترین الماسهای سیاره زمین خواهد بود.
