خروش سیل در ایران و امواج رسانه‌ای

سیل اخیر به واسطه آنکه در واپسین روزهای سال 1397 و در نوروز 1398 و در ایام تعطیلات به وقوع پیوست موجب شد تا رسانه‌های اجتماعی نقش رسانه‌های جمعی را بدون دروازه‌بانی اخبار، ایفا کنند. شاید به همین واسطه نیز تحلیل‌های گوناگونی از این واقعه منتشر شد،‌ تحلیل‌هایی که بعضا با سیاه‌نمایی همراه شدند و به گفته برخی نیز ناخواسته، ضد وفاق‌ ملی عمل کردند. گفته می‌شود به‌دنبال رخداد سیل درکشور، رسانه‌های جمعی از جمله خبرگزاری‌ها برای آنکه از رسانه‌های اجتماعی عقب نباشند برخی در کانال‌های تلگرامی اخبار خود را بازنشر دادند که بازنشر اخبار در شبکه‌های اجتماعی، موجب دیده شدن اخبار منتشر شده از سوی برخی از خبرگزاری‌ها در ایام تعطیلات نوروز، شد. با این حال در نقطه مقابل آن برخی از روزنامه‌نگاران معتقدند تحلیل‌های درست بعد از سیل و توسط برخی از روزنامه‌نگاران مطرح شده است.

هدایت اخبار سیل توسط رسانه‌های اجتماعی

حسین امامی پژوهشگر ارتباطات در همین رابطه، ضمن تفکیک رسانه‌های جمعی همچون رادیو، تلویزیون، روزنامه و خبرگزاری با رسانه‌های اجتماعی همچون تلگرام و توئیتر به «آرمان» گفته است: در ماجرای سیل شاهد بودیم که برنده اصلی پوشش اخبار سیل، تلگرام و سپس توئیتر بود. علت این موفقیت و برنده‌بودن هم این بود که عموما مردمی که خود در صحنه حاضر بودند و بعضا به آنها انتقاد می‌شد که چرا با وجود خطر، محل حادثه را ترک نمی‌کنند، خود به ارسال اخبار و عکس اقدام می‌کردند. وی با اشاره به تعطیل‌بودن روزنامه‌ها و همچنین کم کاری برخی از خبرگزاری‌ها در ایام تعطیلات نوروز، نقش رسانه‌های اجتماعی را در پوشش اخبار سیل، نقشی پررنگ برمی‌شمارد و می‌افزاید: اخبار رسانه‌های اجتماعی اخباری بود که مبتنی بر روزنامه‌نگاری شهروندی هدایت جریان سیل را در ایام تعطیل عهده‌دار شد. اخبار منتشر شده در رسانه‌های اجتماعی به‌ویژه تلگرام، بر اساس گزارش‌های مردمی بود و منبع اصلی آن نیز کسانی بودند که عمدتا در محل حادثه حضور داشتند. بنابراین تلگرام با اختلاف فراوانی نسبت به سایر رسانه‌های اجتماعی و جمعی جلودار پوشش اخبار سیل اخیر بوده است. امامی در مورد عملکرد رسانه ملی؛ صدا و سیما در پوشش اخبار سیل، شبکه خبر را موفق‌تر از سایر شبکه‌ها می‌داند و می‌گوید: هرچند شبکه خبر، نسبت به سایر شبکه‌های رسانه ملی و همچنین صدا، بهتر عملکرد کرد. اما در مقایسه با رسانه‌های اجتماعی به‌ویژه در روزهای نخست، عقب‌تر بوده است. این پژوهشگر روابط‌عمومی و رسانه تاکید کرده است: در گروه‌های تلگرامی مردم حمایت همدلانه و عاطفی داشتند و معتقدم با وجود آنکه گفته می‌شود برخی از گروه‌های تلگرامی ضد وفاق ملی عمل کردند، در این گروه‌ها بیشتر شاهد همبستگی ملی، احساس عاطفی وهمدلی بودیم.

بازار پررونق روزنامه‌نگاری آنلاین در سیل

وی با تاکید بر اینکه توییتر فضای نخبگان است، انتقال اخبار سیل را در این فضا که با تحلیل‌های گوناگونی نیز توسط گروه‌های نخبه در جریان بود به فضای تلگرام، مثبت ارزیابی کرده و گفته است: بیشتر نقطه نظرات، تحلیل‌ها و نقدها در فضای توییتر شکل گرفت و از توییتر بسیاری از سوژه‌ها به تلگرام منتقل شد. امامی تحلیل‌های روزنامه‌نگاران را در فضای توییتر تحلیل‌های مناسبی می‌داند و می‌گوید: تعطیلی روزنامه‌ها در ایام نوروز و پوشش اخبار توسط رسانه‌های اجتماعی، و بخشی نیز توسط خبرگزاری‌ها و سایت‌ها به‌عنوان رسانه‌های جمعی، زنگ خطری برای روزنامه‌ها بود. دیدیم که فضای آنلاین توانست جای روزنامه‌ها را بگیرد و این زنگ خطری برای روزنامه‌ها بود.

فعالیت کانال‌های تلگرامی رسانه‌ ملی در سیل

پژوهشگر روابط‌عمومی و عرصه رسانه با تاکید بر اینکه عامه مردم کمتر برای پیگیری اخبار به خبرگزاری‌ها مراجعه می‌کنند، می‌افزاید: در پوشش اخبار سیل، عموما اخبار خبرگزاری‌های بیشتر خوانده شد که دارای کانال تلگرامی بودند. معتقدم خبرگزاری‌هایی برنده شدند که توانستند کانال تلگرامی خود را در آن ایام فعال کنند. شاهد بودیم که حتی صدا و سیما در آن ایام، کانال تلگرامی خود را فعال کرد. وی در پاسخ به این پرسش که رسانه ملی تا چه میزان در پوشش اخبار سیل به‌ویژه در هنگام وقوع رخداد موفق عمل کرد، گفته است: بین شبکه‌های صدا و سیما، شبکه خبر در مجموع موفق‌تر نسبت به سایر شبکه‌ها عمل کرد.

جای خالی رسانه‌های محلی در بحران‌ها

امامی به نقش ویژه رسانه‌های محلی در ایام بحران اشاره دارد و می‌گوید: در حوادث طبیعی و رخدادهایی این چنینی نقش رسانه‌های محلی برای کنترل بحران نقش موثری است. نقشی که در حال حاضر وجود ندارد و یا اگر هم هست نتوانسته جای خود را بین مردم باز کند. به‌نظر می‌رسد نیازمند این هستیم تا رسانه‌های محلی را در شبکه‌های گسترده برای مدیریت بحران داشته باشیم تا در ایام بحران‌ها بتوانند به مدد کشور بیایند. همچنین نقش دیگر این رسانه‌ها در پیشگیری ، نقشی چشمگیر خواهد بود. وی در پاسخ به این پرسش که تلگرام تا چه میزان در سیاه نمایی اخبار سیل نقش داشته است، تاکید می‌کند: معتقدم در برخی از سیاه‌نمایی‌ها، مقصر تلگرام نیست بلکه این سیاه‌نمایی‌ها به زمینه‌های فرهنگی مرتبط است. در عین‌حالی که همواره عده‌ای کم اما با جهت‌گیری می‌توانند از این ابزار کارآ استفاده‌های ناصحیحی نیز داشته باشد. امامی گسترش فضای بی‌اعتمادی مردم را در اینکه برخی از واقعیت‌ها با سیاه‌نمایی‌های گسترده اعلام شدند مرتبط می‌داند و می‌افزاید: در سیل اخیر شاهد بودیم که دعوای دولت با برخی از نیروها پررنگ جلوه داده شد و به‌دنبال آن بسیاری از رسانه‌های خارج از کشور نیز به آن دامن زدند. این واقعه به این علت رخ داد که دروازه بانی خبر که ویژگی رسانه‌های جمعی است را نداشتیم. به واقع رسانه‌های اجتماعی بدون آنکه کسی بخواهد دروازه بانی کند که کدام خبر منتشر شود و کدام خبر منتشر نشود، به انتشار اخبار مشغول بودند و طبیعی است که در این فضا، گاهی چنین مواردی نیز به چشم می‌خورد.

ضرورت تقویت باورهای عمومی به اخبار رسمی

وی تلگرام را آیینه‌ای از افکار عمومی معرفی کرده و گفته است: معتقدم می‌توان باور اجتماعی را در کانال‌های تلگرامی یافت. به‌عنوان نمونه، وقتی از سوی برخی از دست‌اندرکاران عنوان می‌شود که شهرهای جنوبی درگیر سیل ، بهتر از پیش ساخته خواهند شد باور عمومی برای آن پیام بسیار کم است. به همین دلیل است که گاها شاهدیم برخی از آسیب دیدگان و عموم جامعه به رسانه‌های اجتماعی متوسل می‌شوند و اخبار را از این کانال‌ها دنبال می‌کنند. امامی یادآور می‌شود: وقتی گاها آسیب‌دیدگان می‌بینند که کمک‌ها و امدادها به آنها نمی‌رسد. وقتی با تمام وجود درک می‌کنند که در مواقع بحرانی که هر دقیقه به اندازه یک ماه برای آنها اهمیت دارد، با لباس‌های خیس و گل آلود، با وضعیت روحی و روانی خاص، کمک‌ها دیرتر از موعد به آنها می‌رسد و گاها هم نمی‌رسد، این تصور را پیدا می‌کنند که در جزیره‌ای متروک افتاده‌اند که هر لحظه احتمال خطر مرگ آن هم به وضعی دلخراش برای آنها وجود دارد. همین ها، موجب می‌شود تا مردم با احساس یاس و ناامیدی که دارند به سمت اخبار منفی سوق داده شوند. این پژوهشگر رسانه، تلگرام را ابزاری مناسب برای خبررسانی سریع می‌داند و می‌گوید: به صراحت، اگر فشار مردم در فضای مجازی نبود و اگر انتظارات مردمی و آن نقدها نبودند، کمک‌رسانی‌ها و امدادها با این شیوه و با این سرعت انجام نمی‌شد. امامی توضیح می‌دهد: تلگرام مقصر نیست. بلکه راه‌های ارتباطی مردم آسیب دیده با دیگر مردم قطع بود، همه راه‌های ارتباطی قطع بودند و شرایط جوی شرایط نامساعدی بود، همین‌ها موجب شد تا مردم گرفتار سیل با این وسیله درخواست امداد داشته باشند. وی در پایان احساس یاس و ناامیدی مردم داغدار را طبیعی شمرده و می‌افزاید: مردم سیل‌زده، در فاصله کمتر از یک شبانه‌روز داغدار شدند. تحمل این همه رنج و مصیبت آن هم در مدت زمانی کوتاه بسیار دشوار است. بپذیریم که مردم سیل‌زده شرایط بسیار دشواری را تحمل می‌کنند. تمام ایران شاهد بود که در فاصله یک شبانه روز همه زندگی سیل زدگان بر باد رفت، به همین دلیل نیز احساسات مردم،‌جریحه دار شد وعموما پیام‌های یاس آور با رویکرد همدلانه منتشر شدند.