موانع خودروسازشدن کارخانه‌های ایرانی

در دهه60 که رفته‌رفته اقتصاد کشور در حال عبور از فضای انقلابی آن دوره بود، درگیر جنگ تحمیلی شد و جنگ در این دهه به بزرگ‌ترین مانع برای رشد و توسعه خودروسازی کشور تبدیل شد. پس از پایان جنگ نیز بیشتر تمرکز دولت روی ترمیم خرابی‌های ناشی از جنگ بود و توسعه صنایع در اولویت‌های بعدی قرار داشت. اما در دولت اصلاحات رفته‌رفته امیدها برای بازسازی صنایع زنده شد و صنعت خودروسازی در مسیر رشد و توسعه قرار گرفت. در این دوره با قرارگرفتن بر قله تولید و صادرات، تولیدکنندگان می‌توانستند دیگر خود را خودروساز بنامند، اما با پایان‌یافتن دوره هشت‌ساله این دولت و روی کارآمدن دولت کارورز، توسعه صنایع جایی در برنامه‌های دولت نداشت و به همین ترتیب کارخانجات تولید خودرو، هر روز از آرزوی خودروسازشدن دور شدند و جز چند کشور، بازار دیگری برای صادرات محصول خود نداشتند. بدین ترتیب در سال92 با اینکه تعداد فروش و تولید خودروهای کشور افزایش یافته بود، اما صنعت خودروسازی در خود محصور شده بود چراکه به‌دلیل بروز تحریم‌های همه‌جانبه علیه ایران دیگر بازاری برای فروش محصولات وجود نداشت. با این حال، دولت تدبیر و امید هم دنباله‌رو برنامه‌های دولت اصلاحات شد. به‌ویژه پس از اجرای برجام و توافق با شرکت‌هایی نظیر پژو، رنو و... بار دیگر مسیری برای خودروسازشدن ایرانی‌ها باز شد. اما اکنون پس از گذشت بیش از پنج سال از فعالیت دولت روحانی تولیدکنندگان این صنعت با موانع و مشکلاتی روبه‌رو هستند که از آن جمله می‌توان به بروز تحریم‌های آمریکا، رکود صنایع، گران‌شدن ارز، افزایش قیمت قطعات و مواد اولیه، نبود شركای خارجی و عدم حمایت از طراحی و تولید پلتفرم ملی و قیمت‌گذاری دولتی اشاره کرد. با این حال نبود برنامه‌ای جامع و بلندمدت برای خودروسازشدن شاید اصلی‌ترین مشکلی باشد که تولیدکنندگان با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در شرایط کنونی بهتر است دولت به‌عنوان متولی صنعت خودروسازی کشور برنامه‌ای تدوین کند که در آن ابتدا مشارکت با شرکت‌های کوچک و متوسط و صادرات به کشورهای منطقه در اولویت قرار بگیرد چراکه این بازار خود جمعیتی 400‌میلیون‌نفری دارد و از ظرفیت بالایی برخوردار است. از سوی دیگر، نبود دانش فنی و تکنولوژی روز همواره صنایع ایران را از استانداردهای جهانی دور نگه داشته است، بر این اساس در مشارکت با خارجی‌ها انتقال دانش و فناوری باید در اولویت قرار بگیرد تا رویای خودروسازشدن در حد جهانی به یک واقعیت تبدیل شود.

خودروساز‌بودن یا نبودن؟

خودروساز‌بودن یا نبود کارخانجات تولید خودرو ایران موضوعی است که همواره به محل جدالی بین کارشناسان تبدیل شده است. برخی از کارشناسان معتقدند که صرف تولید خودرو به معنای حضور در جمع خودروسازان است، اما عده‌ای دیگر اعتقاد دارند که خودروسازشدن مستلزم مشارکت خارجی، صادرات، رعایت استانداردهای جهانی و برندسازی است. از سوی دیگر، تاکید بر درک و توجه به هزینه‌های کیفیت و کوشش در جهت کنترل اینگونه هزینه‌ها، به‌موقع و بجاست. هزینه‌های کیفیت به‌عنوان ابزارهای اطلاعاتی برای مدیران هستند که مدیریت را قادر می‌سازد تا کیفیت را مورد توجه دقیق قرار داده و از آن به‌عنوان ابزاری جهت تجزیه و تحلیل فعالیت‌های مختلف مرتبط با عملیات سازمان استفاده کند. موضوعی که اما بیشتر صنایع ایران در حال حاضر از آن گلایه‌مند هستند افزایش هزینه‌‌های تولید است. خودروسازان ایرانی نیز از این موضوع مستثنی نمانده‌اند و تولیدات آنها به‌دلیل افزایش هزینه‌ها تحمیلی بر آن گران تمام می‌شود. اما وجه دیگر ماجرا این است که بروز کوچک‌ترین مشکل در هر یک از این صنایع تولید نهایی را با مشکل مواجه می‌سازد، چنان‌که امروزه بسیاری از قطعه‌سازان در تولید و واردات مواد مورد نیاز خود با مشکل مواجه شده‌اند و به همین دلیل نمی‌توانند کالای مورد نیاز خودروسازان را تهیه کنند. با این حال شورای رقابت که پیش از این به‌عنوان مرجع قیمت‌گذاری خودرو نقش‌آفرینی می‌کرد، تا حدودی در موضوع گران‌شدن خودرو از خود مقاومت نشان می‌داد. همین امر باعث شد تا دلالان وارد بازار خودرو شوند و خودروهای خریداری‌شده از کارخانه را تا دوبرابر قیمت در بازار بفروشند. اقدامی که اکنون نیز ادامه دارد و نظارت‌ها آنچنان که باید و شاید صورت نمی‌گیرد. در این زمینه خودروسازان خواهان آزادسازی قیمت‌ها هستند. کارشناسان نیز آزادسازی نرخ را اقدامی درست قلمداد می‌کنند، اما همچنان مسئولان ذی‌ربط علاقه‌ای به این کار نشان نمی‌دهند که شاید اصلی‌ترین دلیل این موضوع به دولتی‌بودن صنایع برمی‌گردد. در سال‎های پس از انقلاب با عنوان ملی‌سازی صنایع، خودروسازی به سمت اقتصاد دولت‌محور پیش رفت. متاسفانه دولت‌سالاری و ابزارهای دخالت دولت، آنچنان گسترده شد که خودروسازی نتوانست خود را از چارچوب بسته دولتی‌ماندن بیرون بکشد. همین امر باعث می‌شود تا شرکت‌های چندملیتی که پس از برجام وارد ایران شدند، به صنایع ایران به چشم نهادی دولتی بنگرند و با آنها رفتاری داشته باشند که با دولت ایران دارند. بر این اساس دولت نیز معمولا برنامه‌ای جامع و بلندمدت در حوزه توسعه صنایع پی‌ریزی نمی‌کند. این موضوع نه‌فقط مربوط به دولت کنونی که به تمامی دولت‌ها بازمی‌گردد و فقط شدت و ضعف آن متفاوت است.

حلقه مفقوده طراحی و نوآوری

اکنون نیز با اینکه دولت‌های یازدهم و دوازدهم دستاوردهای متعددی را به ارمغان آوردند، اما به‌دلیل شرایط خاصی سیاسی و اقتصادی، صنعت خودروسازی با معضلات و موانعی روبه‌روست که از آن جمله می‌توان به برندسازی اشاره کرد. باید توجه داشت که برندسازی در ابتدای امر نیاز به طراحی جدید دارد، اما امروز طراحی و نوآوری را می‌توان حلقه مفقوده صنعت خودروسازی ایران به حساب آورد. از سوی دیگر، نبود خدمات پس از فروش و وجود مشکل در نقل و انتقال دارایی، همکاری با سایر شرکت‌ها و کشورها را با مشکلات متعدد مواجه می‌سازد. عضو هیات‌مدیره انجمن قطعه‌سازان افزایش یکباره نرخ ارز و مشکلات قطعه‌سازان را بزرگ‌ترین مانع در مسیر خودروسازشدن تولیدکنندگان ایرانی می‌داند. محمدرضا نجفی‌منش با اشاره به افزایش نرخ ارز طی ماه‌های گذشته در گفت‌وگو با «آرمان» می‌گوید: در حال حاضر خودروسازی را نمی‌توان یافت که عملکرد آن توجیه اقتصادی داشته باشد. او همچنین صنعت خودروسازی را در حال رشد و توسعه می‌داند و می‌افزاید: صنعت خودرو در حال رشد است. یکی از رشدیابنده‌ترین صنایع ما، صنعت خودرو بوده که روی تولید ناخالص داخلی کشور تاثیر داشته است و نقش بسزایی در اشتغال‌زایی ایفا می‌کند. اگر نگاهی آماری داشته باشیم مشخص می‌شود که در پایان سال گذشته نسبت به سال 1395 شاهد افزایش تولید بودیم. رشد تولید در صنعت خودرو در حدود 16‌درصد بوده است و امیدواریم در سال جاری هم این رقم بالا برود که البته برنامه‌ها در همین جهت است. خوشبختانه در صنعت خودرو با توجه به اینکه بعد از برجام موانع پیش‌روی صنعت خودرو تا اندازه‌ای برداشته شد، شاه رشد بودیم. او با اشاره به اهمیت مواد اولیه وارداتی در قطعه‌سازی توضیح می‌دهد: در حال حاضر 80‌درصد مواد اولیه مورد استفاده قطعه‌سازان داخلی است اما 20درصد این مواد اولیه هم لازم است از خارج وارد شود. بنابراین در صورت نرسیدن این مواد روند تولید قطعه ناقص خواهد ماند که اکنون خودروسازان با این موضوع دست و پنجه نرم می‌کنند. در این شرایط لازم است ساخت داخلی به حداکثر خود برسد و در همین راستا می‌توان از شرکت‌های دانش‌بنیان برای تولید داخلی مشابه قطعات خارجی کمک گرفت. در راستای حمایت از تولید داخلی و حرکت به سمت خودروسازشدن همچنین لازم است مواد اولیه داخلی مثل فولاد، مس و... را در اختیار تولیدکنندگان قرار دهند و علاوه بر این از واحدهای تجاری که مواد اولیه تولید را وارد می‌کنند، حمایت شود. همچنین به‌زعم نجفی‌منش، بی‌توجهی به موضوعاتی نظیر برندسازی، افزایش خدمات پس از فروش، مشارکت با خارجی‌ها، طراحی و نوآوری و نبود برنامه‌ای جامع از جمله موانع پیش‌روی صنعت خودروسازی هستند.