آثار رای دادگاه لاهه درباره شکایت ایران

آرمان - 4 جلسه استماع دیوان بین‎المللی دادگستری در پرونده شکایت ایران از آمریکا برگزار شد. شکایت ایران از آمریکا به دنبال نقض برجام از سوی آمریکا به دادگاه لاهه تقدیم شد. ایران معتقد نیست که آمریکا از برجام خارج شده است به دلیل اینکه یک قرارداد بین‎المللی قابل خروج نیست بلکه برجام قراردادی است که طرفین ملتزم به اجرای آن هستند. ایران آمریکا را به علت نقض قرارداد مقصر می‎داند زیرا اساسا خروج از برجام مجاز نیست. بنابراین اعتقاد ایران این است که آمریکا قرارداد را نقض کرده است. این‎گونه دعواها غیرقابل ‎پیش‎بینی است. برای اینکه در وهله اول با وصول شکایت‎، دادگاه لاهه به آمریکا اعلام کرده است که دست از اقدامات بعدی مغایر با تعهداتش در برجام بردارد تا این رسیدگی انجام شود. این مفهوم فقط در حد قابل قبول تشخیص دادن این شکایت است و این موضوعی بسیار مهم است اما اینکه در عمل چه رای و نظری داده شود، بسیار اهمیت دارد. نفس این شکایت اهمیت ویژه دیگری نیز دارد. نمی‎دانیم رای دادگاه لاهه چه خواهد بود و همچنین مدافعات آمریکا در مقابل اسناد ومدارک مستدل ایران چه خواهد بود. اما به قرارداد مودت سال 1334 استناد شده است. این قرارداد مثل برجام نبود و بنا به شرایط و اقتضائاتی که وجود داشته، به صورت خودبه‌خود ادامه یافته است. آیا تغییر کلی اوضاع و احوال چه در ایران، چه در عرصه جهانی و چه در رفتارهای دو کشور نسبت به یکدیگر اعتباری برای آن قرارداد باقی گذاشته است، بستگی به قضاوت کارشناسان و قضات سطح بالای دادگاه دادگستری لاهه دارد. این فرایند قابل پیش‎بینی نیست اما نکته‎ای که از دیدگاه کارشناسانه مهم است این است که وقتی چنین اختلاف بزرگ در رابطه بین دو کشور وجود دارد به دنبال آن روز‌به‌روز آمریکا نیز فشارهای خود را تشدید می‎کند، روزبه‌روز اشخاص دیگر چه ایرانی و چه خارجی را در شمار تحریم‎های فردی خود قرار می‎دهد. همچنین کمیته‎ای برای نشان دادن اینکه اقدامی که علیه ایران شروع کرده ادامه خواهد داشت، تشکیل شده است. جان بولتون در آمریکا به عنوان دشمن دیرینه ایران در حال برنامه‎ریزی و اقدام است. در چنین شرایط بین کشورها و در مواردی حتی بین کشورهای متخاصم، رابطه به‌کلی قطع نبوده است. وجود یک مسیر کنترل شده ارتباطی برای آن کشورها موجب شد از خطرناک شدن و ایجاد سوءتفاهم و بالا رفتن تنش جلوگیری شود. در حال حاضر چنین مسیری وجود ندارد و اگر آن را به دریچه تشبیه کنیم باید گفت این دریچه بسته است. وجود چنین نگاهی یکی از راه‌های فروکاستن اختلافات بین‎المللی است. کما اینکه در اساسنامه سازمان ملل هم از این مهم سخن گفته شده است. در حال حاضر به دلیل فقدان راه ارتباطی که در بالا گفته شد و یا هر راه دیگری، اهمیت موضوع این است که دولت ایران مطالبات و حرف‌های خود را در این شکوائیه اعلام کرده و متقابلا آمریکا هم پاسخی دارد که این پاسخ را در رابطه با موارد مورد اشاره ایران ذکر می‎کند. سوال مطرح شده این است که با وجود برجام، چگونه ایران را تحریم می‎کند؟ آن هم بعد از عبور از انعقاد برجام؟ اینجاست که اقدام ایران در شکایت از آمریکا و بردن آن به دادگاه لاهه را جایگزین روش‌های دیگر می‎دانیم. یعنی اهمیت قضائی و رفتن به دادگاه لاهه که مشخص نیست چه رای و نظری از سوی دادگاه ارائه شود، به اندازه‎ای اهمیت دارد که در تاریخ روابط بین‎المللی این رای ماندگار خواهد بود. برای کشورها یک نوع سابقه و رویه قضائی بین‎المللی ایجاد خواهد کرد که ببینند چه کارهایی را می‎توانند انجام دهند و چه کارهایی را نمی‎توانند، انجام دهند که به زیانشان نباشد. به هرحال ادعاهای آمریکا و اسناد ایران، تقابل، شکایت و گلایه‎های آنها، همه و همه در این مسیر قضایی قابل ردیابی و رویت است. این مهم واجد یک اهمیت سیاسی در کنار اهمیت قضائی است و برای ایران بسیار مهم است. بنابراین همه اینها مسائلی است که در نتیجه رسیدگی، مبادله لوایح دو کشور و آگاه شدن از زمینه‎های حقوقی پاسخ داده می‎شود. در نهایت ایران هم بعد به نظر می‎رسد که در عرصه بین‎المللی یک حضور قانونی و دیپلماتیک را به عدم حضور و قهر کردن ترجیح داده است. شکایت ایران به دادگاه لاهه نشان‎دهنده این است که ایران کشوری متعلق به نظام بین‎المللی است. این اقدام یعنی ایران قبول دارد که دادگاهی در چارچوب تشکیلات سازمان ملل وجود دارد و این به معنی پذیرش اصول روابط بین‎الملل و قوانین حاکم بر روابط بین‎الملل خواهد بود.