پیروزی ایران در گرو صلاحیت دیوان لاهه

آرمان - شکایت ایران از ایالات متحده آمریکا به دیوان داوری بین‌المللی مبنی بر نقض حقوق بین‌الملل و اخذ غرامت تصمیمی سیاسی است. یعنی ایران هر عملی حتی حقوقی در مقابل آمریکا انجام دهد به نوعی برپایه اراده و تصمیم سیاسی صورت می‌گیرد. بنابر این ابتدا باید قبول کنیم که ایران صرف نظر از اینکه چه شانسی برای پیروزی خود در این منازعه قائل است به لحاظ سیاسی این ضرورت را تشخیص داده که باید این کار را انجام دهد. نکته دیگر این است که اگر ایران بخواهد اقدام حقوقی انجام دهد غیر از سازو کاری که در خود برجام وجود دارد و در آن جایی برای مطالبه یا جبران خسارت پیش‌بینی نشده تنها جایی که باید مراجعه کنند دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه است. ایران برای اینکه بتواند حقانیت خود را ثابت کند قبل از اینکه وارد ماهیت شود و دلایلی مبنی بر بروز خسارت از جانب آمریکا با نقض تعهدات این کشور در مقابل ایران داشته باشد؛ باید اول اثبات کند که دیوان صلاحیت رسیدگی به این دعوا را دارد. یعنی چون صلاحیت دیوان اجباری نیست از این جهت ابتدا ایران باید ثابت کند که دیوان براساس مدارکی از سوی کشورمان ارائه می‌شود که به‌نظر می‌رسد ایران به عهدنامه مودت 1955 متوسل شود؛ برآن مبنا دیوان صلاحیت رسیدگی به این دعوا را دارد. چون این مساله موضوعی پیچیده است و قطعا کارشناسان وزارت امور خارجه و نهاد ریاست جمهوری این موضوع را قبلا مطالعه کرده‌اند و از طرف دیگر شاید از وکلای برجسته خارجی نیز برای ارزیابی شانس خود در حوزه صلاحیت مشورت گرفته باشند. البته از الان نمی‌توان پیش‌بینی کرد چه اتفاقی خواهد افتاد، اما قاعدتا این پرونده باید به سود ایران طی شود. این بستگی دارد که ایران پس از مرحله احراز صلاحیت دیوان چه مدارکی را در اختیار دارد، همچنان که برای ما استحکام دارد از استحکام لازم برای متقاعد کردن دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه نیز برخوردار باشد. ایران باید این مفهوم را برساند که نه تنها خسارت واقع شده، بلکه بروز این خسارت ناشی از اعمال غیرقانونی و مغایر با حقوق بین‌الملل آمریکاست. پرونده شکایت ایران از آمریکا کاری بسیار بزرگ، پیچیده و مشکل است که زوایای گوناگونی دارد و از هم اکنون نمی‌توان پیش‌بینی کرد چه سر انجامی دارد. چرا که ابتدا باید صلاحیت دیوان احصا شود و در صورتی که این مهم انجام پذیرفت تازه دیوان در مرحله دوم به بررسی مستندات ایران برای این مدعا خواهد پرداخت. گرچه نباید از یاد برد که ایالات متحده نیزدرصدد است تا با تحرکاتی صلاحیت دیوان را برای بررسی شکایت ایران از آمریکا زیر سوال ببرد تا بتواند از این مهلکه بگریزد. از سوی دیگر بعضا گفته می‌شود که دیوان در این پرونده نقض قطعنامه 2231 سازمان ملل از سوی آمریکا را نیز بررسی خواهد کرد، اما تا کنون شاهد چنین امری نبوده‌ایم که در دیوان بین‌المللی دادگستری در مورد نقض قطعنامه صادره از شورای امنیت، دیوان ورود پیدا کند. چون شورای امنیت نهادی سیاسی و بالاتر از همه نهادهای حقوقی و سیاسی بین‌المللی است خود چنین مکانیزمی را دارد که اگر قطعنامه صادره از سوی این شورا نقض شد در مورد کشور ناقض این قطعنامه موضع‌گیری کند. حال اگر کشور ناقض این قطعنامه یکی از اعضای شورای امنیت باشد که در این مورد آمریکاست و شورای امنیت نتواند ورود پیدا کند بعید است که نهاد حقوقی مثل دیوان بین‌المللی دادگستری نیز به این مساله ورود پیدا کند. البته این مسائل حتما مطالعه شده و چون مطالعات تخصصی بوده باید امیدوار بود که این پرونده به نتیجه برسد.