بازنویسی «ریچارد سوم» ۷ سال طول کشید

آرمان - حمیدرضا نعیمی نویسنده و کارگردان «ریچارد» که از ۱۸ تیر در تالار وحدت روی صحنه می‌رود، تاکید کرد که این نمایش اثری صرفا تاریخی نیست بلکه پلی است میان گذشته و امروز جامعه.حمیدرضا نعیمی نویسنده و کارگردان نمایش «ریچارد» که این روزها خود را برای اجرای عمومی در تالار وحدت آماده می‌کند درباره نوع نگاه و رویکردی که در اقتباس از نمایشنامه «ریچارد سوم» اثر ویلیام شکسپیر داشته است به مهر گفت: یادم نمی‌آید که تا به امروز نمایشی را روی صحنه برده باشم یا نمایشنامه‌ای را نوشته باشم که ضرورت اجرای آن را با توجه به شرایط اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه خودم، مدنظر قرار نداده باشم.همواره اولین سوالم هنگام نوشتن ایده، طرح و بعدها نمایشنامه این است که آیا ضرورت اجرای این اثر توسط مخاطبان احساس خواهد شد؟ آیا نیاز است این اثر در این موقعیت زمانی نوشته شود و روی صحنه بیاید یا خیر؟وی با ذکر توصیه‌ای از زنده یاد استادمحمد یادآور شد:استادم محمود استادمحمد به من گفت «اثری را بنویس که اگر روزی خوانده شد و یا روی صحنه آمد، بگویند که جای خالی این اثر احساس می‌شد».این بزرگترین درس و پندی است که موقع نوشتن نمایشنامه یا کار کردن یک اثر نمایشی به آن توجه می‌کنم.این نویسنده و کارگردان تئاتر افزود: نمایشنامه «ریچارد سوم» یکی از پراجراترین آثار شکسپیر و در عین حال چالش برانگیزترین اثر وی برای دراماتورژ، کارگردان و بازیگر است و همه بازیگران بزرگ آرزو دارند که ایفای نقش بسیار جذاب و پرچالش ریچارد سوم را که در عین حال شخصی آنتی‌پاتیست است، در کارنامه کاری خود داشته باشند.نعیمی با بیان اینکه در اقتباس از نمایشنامه «ریچارد سوم» بیشتر از اینکه به مقوله فرم توجه داشته باشد روی قدرت اصلی داستان شکسپیر توجه داشته است، اظهار کرد: نمایشنامه «ریچارد سوم» جزو اولین نمایشنامه‌های نوشته شده شکسپیر و اولین نمایشنامه حماسی - تاریخی وی است که به شدت ملالت‌انگیز و خسته‌کننده و در جاهایی بر خلاف آثار دیگر وی نظیر «مکبث» و «هملت»، غیردراماتیک است که دلیل آن این است که شکسپیر در نمایشنامه «ریچارد سوم» خود را ملزم به تاریخ‌نویسی دانسته و شخصیت‌ها و اتفاق‌ها را بدون تغییر در اثر آورده است.وی ادامه داد: البته شکسپیر برای منفور‌بودن شخصیت ریچارد از هیچ‌چیز فروگذار نبوده و حتی شخصیت مکبث هم که شخصیتی آنتی‌پاتیک است در پایان شخصیتی سمپاتیک می‌شود ولی تا پایان نمایش «ریچارد سوم» لحظه‌ای نیست که مخاطب به شخصیت ریچارد کوچک‌ترین حقی را بدهد. با وجود اینکه ویلیام شکسپیر توانایی خلق کاراکتر چندبعدی را دارد، شخصیت ریچارد را تک بعدی خلق کرده است.ریچارد تا پایان نمایشنامه خود را انسانی شریر، زشت و بدنهاد معرفی می‌کند و تا انتها اینگونه قدم بر می‌دارد. برای من این سوال مطرح بود که با وجود توانایی شکسپیر در خلق کاراکترهای چند بعدی که هنوز هم رشک‌برانگیز هستند چرا این کاراکتر را در لایه تک بعدی قرار داده است.نویسنده و کارگردان نمایش «ریچارد» با اشاره به اینکه معتقد است نمایشنامه «ریچارد سوم» برای تمام کشورها و زمان‌ها است، تاکید کرد: معتقدم در اجرای جدید از این نمایشنامه باید بدون به هم ریختن داستان نمایش نگاهی دیگر را برای خلق کاراکترها مدنظر قرار داد از این‌رو شخصیت‌هایی چون ریچارد، لیدی آن، مارگریت، دوک، قاتل‌ها و پیک در نمایش «ریچارد» کاملا متفاوت از کاراکترهای شکسپیر در نمایشنامه «ریچارد سوم» هستند.به اعتقاد من کاراکترهای «ریچارد» چندلایه و بروزتر از کاراکترهای «ریچارد سوم» و متعلق به ادبیات مدرن و پست مدرن هستند با اینکه ریشه سنتی دارند.نعیمی اظهار کرد: همه این نکات باعث شد تا ۷ سال را صرف بازنویسی نمایشنامه «ریچارد سوم» کنم تا نمایشنامه را بنویسم که مخاطب به‌رغم اینکه اثری تاریخی می‌بیند اما آن را کاملا دراماتیک دریافت کند. نمایشنامه «ریچارد» اثری دراماتیک است که از لایه‌های جغرافیایی و زمانی خود عدول کرده و هر نقطه دیگری از دنیا می‌تواند تعریف پیدا کند.این هنرمند تئاتر درباره اینکه در مقوله اقتباس از نمایشنامه «ریچارد سوم» تا چه حد به موضوع فرم در اجرا نیز توجه داشته است، توضیح داد: اگر روزی نمایشنامه «مکبث» و «هملت» را روی صحنه ببرم بیشترین نگاهم در اقتباس از این آثار، نگاه فرم است چون آثار شکسپیر که همچنان بر درام‌نویسی جهان سلطنت می‌کند، لایه‌های بسیاری دارد و شکل و اندیشه شکسپیر همچنان در این آثار بی‌‌‌نظیرند.کارگردان نمایش «ریچارد» معتقد است موضوع فرم بحث مهمی در اقتباس از آثار شکسپیر است و در دنیا این روند نظیر کارهایی که هنرمندان تئاتر آلمان و لهستان با آثار ویلیام شکسپیر کرده‌اند، انجام شده است.نعیمی یادآور شد: در نمایش «ریچارد سوم» مساله کاراکتر بیشتر از قصه برایم مهم بود زیرا کاراکترها جای بحث و کنکاش فراوان داشتند.معتقدم شکسپیر در زمان نوشتن نمایشنامه «ریچارد سوم» هنوز به تبحری که در خلق درام‌های بعدی خود داشت، نرسیده بود برای همین در ابتدا نیاز داشتم به لحاظ درام نویسی روی این اثر کار کنم. بخشی از موضوع اقتباس به مفهوم فرم مربوط می‌شود زیرا اگر دراماتورژ بحث اقتباس را پیش بگیرد و به مفهوم فرم توجه نکند،اقتباس معنایی نخواهد داشت. دغدغه اول من در نمایش «ریچارد» ابتدا محتوا بود و در قدم دوم فرم برایم مهم بود.وی در ادامه سخنان خود توضیح داد:در نمایشنامه «ریچارد سوم» کاراکترها خودافشایی می‌کنند ولی من این قالب را کنار گذاشتم،از این‌رو در نمایشنامه «ریچارد» کاراکترهای دیگر درباره ریچارد و باقی شخصیت‌ها صحبت می‌کنند.در نمایش «ریچارد» کاراکترها بیشتر به‌جای بروز و خودافشایی به پنهان کردن می‌پردازند.این نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر با بیان اینکه دغدغه‌اش این بود که در نمایش «ریچارد» چگونه پلی بین گذشته و امروز ایجاد کند، افزود: دغدغه‌ام این بود که این اثر به مخاطب بگوید که شاهد اجرایی صرفا تاریخی نیست. اولین کار این بود که مفهوم زبان شکسپیری نمایش «ریچارد سوم» را کنار بگذارم و با زبانی ساده‌تر اما نه محاوره‌ای، چیزی را دستمایه قرار دهم که مخاطب وقار کاراکترها را احساس کند و در عین حال فاصله زمانی ممکن با اثر را احساس نکند. اتفاقی که در نمایشنامه «ریچارد» و اقتباس از نمایشنامه «ریچارد سوم» افتاد، کار کارگردانی من را راحت‌تر کرد.نعیمی در پایان تاکید کرد: نگاهی را که طی این سال‌های اجرا در تئاتر به آن رسیده‌ام، در میزانسن‌ها، فرم و باقی بخش‌های اجرای نمایش «ریچارد» لحاظ می‌کنم تا مخاطب از تماشای این اثر لذت ببرد و رنگ، زیبایی و داستانی قابل فهم را ببیند و امیدوارم نمایش «ریچارد» جایی برای اندیشه و فکر نیز برای مخاطب داشته باشد.نمایش «ریچارد» با حضور بازیگرانی چون حامد کمیلی و شقایق فراهانی از روز دوشنبه ۱۸ تیر در تالار وحدت روی صحنه می‌رود.