بیاعتمادی به هنرمندان، تئاتر را از هویت تهی کرد
آرمان - مریم کاظمی نویسنده، کارگردان، بازیگر و طراح تئاتر امسال برای دومین سال پیاپی بهعنوان دبیر جشنواره بینالمللی تئاتر کودک و نوجوان همدان معرفی شده است.کاظمی فارغ التحصیل رشته کارگردانی و بازیگری از دانشگاه تهران است و تاکنون بازی در ۲۲ نمایش و کارگردانی و بازی در بیش از ۳۵ نمایش را بر عهده داشته است. این کارگردان و مدرس تئاتر از سال ۷۹ تا کنون با تمرکز بر تئاتر کودک آثار متعددی را در این زمینه تولید و اجرا کرده است از همینرو به حوزه تئاتر کودک و نوجوان اشراف دارد و میتواند نقاط قوت و ضعف این عرصه را شناسایی و بهعنوان دبیر جشنواره تئاتر کودک و نوجوان نگاهی جامع و آسیبشناسانه به عملکرد جشنواره تا امروز داشته باشد و راهکارهایی را برای بهبود شرایط پیشنهاد دهد.«مهر» به بهانه پذیرفتن دبیری جشنواره در دوره بیست و پنجم با مریم کاظمی درباره چالشهای پیشرو در برگزاری این دوره از جشنواره گفتوگو کرده و نظر وی را درباره اینکه جشنواره در طول ۲۴ سال گذشته توانسته تاثیرگذار باشد یا خیر جویا شده است.کاظمی در این گفتوگو بر لزوم شکلگیری دبیرخانه دائمی برای جشنواره تئاتر کودک و نوجوان البته با تصویب آییننامهای جدید تاکید داشت چون به این ترتیب است که میتوان به ثبات جشنواره کمک کرد. وی همچنین در بخشی دیگر از صحبتهایش یادآور شد که باید به هنرمندان اعتماد کرد تا بتوانند خلاقیت به خرج دهند و مضامین مورد نظرشان را با استقلال به تولید برسانند.دبیر جشنواره تئاتر کودک و نوجوان معتقد است تغییر در روند رویدادها همیشه به معنی حرکت مثبت نیست چون ما معمولا آنقدر تب تغییر داریم که از آنچه وجود دارد و میتوان روی آن حساب کرد غافل میشویم پس باید روی داشتهها مانور بدهیم و اگر لازم شد تغییری بهوجود بیاوریم. متن گفتوگو را در ادامه میخوانید.
از دیدگاه شما بهعنوان فردی که دومین سال است دبیری جشنواره تئاتر کودک و نوجوان را بر عهده دارد، آیا این جشنواره در بیست و چهار دوره گذشته توانسته چه بهلحاظ کیفیت آثار و کیفیت برگزاری و چه تاثیرگذاری در روند تولید و پیشرفت آثار حوزه تئاتر کودک و نوجوان موثر باشد؟
صد در صد. نه بهعنوان دبیر بلکه بهعنوان کسی که بیست و چهار سال پیش برای اولین بار با نمایش «ت مثل تئاتر» به کارگردانی رضا فیاضی در این جشنواره در شهر همدان شرکت کردهام تفاوتها را چه در برنامهریزی ستاد اجرایی و چه در زیرساختهای لازم برای اجرای نمایشها شاهد هستم.ازسال ۷۳ تا سال ۸۶ طول کشید تا من دوباره با نمایش «بازی پسرک و گرگ» به کارگردانی زنده یاد جواد ذوالفقاری در اصفهان روی صحنه بروم.در سالهای ۹۰ و ۹۱ با نمایشهای «به زیر پاهات نگاه کن» و «آدم بلا، دیو ناقلا» بهعنوان بازیگر و کارگردان در همدان روی صحنه رفتم ولی این فاصلههای زمانی چندساله فرصت خوبی برای ارزیابی تفاوتها به من میدهد و میتوانم بگویم رشد قابل توجهی را شاهد بودم و من که بهشخصه در زمینه تئاتر بزرگسال کار میکردم علاقهمند شدم در زمینه کودک هم فعالیت داشته باشم و ادامه دهم.تفاوتهای چشمگیر از منظرهایی که شما اشاره کردید کاملا مشهود بود ولی میتوانم بگویم از سال ۹۱ که دیگر در جشنواره حضور نداشتم تا سال ۹۶ که با عنوان دبیری به جشنواره برگشتم تغییری ندیدم و حتی میتوان گفت سالهای آغازین دهه نود جشنواره به شکوفایی خوبی رسید ولی ادامه پیدا نکرد چون بحث شیرین بودجه و اقتصاد همه چیز را تحتالشعاع قرار داده است!میتوان بزرگترین آسیب جشنواره را در فروکش کردن اشتیاق به تولید کارهای بهتر دانست زیرا با وجود مشکلات، تولید آثار بسیار سخت و طاقتفرساست و گروههای نمایشی تنها هستند بنابراین انتظار معجزه نمیتوان داشت.
در نشست خبری سال گذشته به لزوم راهاندازی دبیرخانه دائمی برای جشنواره اشاره کردید. چقدر به عملی شدن این امر امیدوارید و اینکه شما بهعنوان دبیر جشنواره آیا آسیبشناسی درستی در این زمینه و اینکه چه برنامههایی باید به جشنواره اضافه شود و چه بخشها و رویدادهایی اصلا نیاز نیست،انجام دادید چون گهگاه دیدهایم که فردی چند دوره در یک جشنواره و یا چند سال در یک پست مدیریتی حضور دارد اما چون آسیبشناسی در مورد مشکلات ندارد و برنامه خاصی ارائه نمیشود تغییری هم در روند رویدادها شاهد نیستیم.
هنوز هم معتقدم که دبیرخانه دائمی لازم است ولی یادمان باشد دبیرخانه با دبیر متفاوت است. الگوی برگزاری جشنواره تاکنون چنین بوده که تا دبیر تعیین نشود دبیرخانه بیمحتوا و بیبرنامه است زیرا دبیر میتواند همه چیز را تغییر دهد و حرکتهایی را بیاعتبار کند یا بعضی حرکتهای بیمعنی و غیرلازم را ضروری تشخیص دهد.دبیرخانه دائمی باید با آییننامه جدید شکل بگیرد تا بدین ترتیب بعضی از زیرساختهای جشنواره قابل تغییر نباشد و بتوان روی آنها حساب کرد.مثل زمان و محل برگزاری جشنواره که ثابت است میتوان پارامترهای دیگری یافت که به ثبات برگزاری جشنواره کمک کند.بحث آسیبشناسی هم یک واژگان بدون پشتوانه است چون همواره در سطح میماند و بدون همکاری همه ارگانهای دخیل و ذیربط،آسیبشناسی شوخی و مزاح است.تغییر در روند رویدادها همیشه به معنی حرکت مثبت نیست. ما آنقدر تب تغییر داریم که از آنچه وجود دارد و میتوان رویش حساب کرد غافل میشویم. بهنظر من بهتر است روی داشتهها مانور بدهیم و اگر لازم شد تغییری بهوجود بیاوریم.
تمرکززدایی تئاتر و بهخصوص تئاتر کودک و نوجوان از شهر تهران اتفاق بسیار خوبی است و همه کارشناسان نیز بر این باورند که این امر به رونق تئاتر کودک و نوجوان کمک شایانی میکند اما به شرط اینکه بسترسازی برای برگزاری یک رویداد بینالمللی در شهر مورد نظر فراهم شود. در حال حاضر با وجود شور و اشتیاق برگزاری جشنواره در همدان ولی از لحاظ سختافزاری و امکانات و تعداد سالنهای نمایش سالهاست که با مشکل مواجه هستیم و همین مساله مانعی برای برگزاری بخش بینالملل در سطح کیفی بالا میشود.
اگر بخواهیم عادلانه قضاوت کنیم همدان حتی به نسبت تهران دارای سالنهای بسیار خوب و ستاد اداری کاربلد برای برگزاری چنین جشنوارهای است. در پایتخت که سالهاست جشنواره بینالمللی تئاتر فجر برگزار میشود هنوز از همان ۲ ساختمان اصلی تئاتر شهر و تالار وحدت بهعنوان گزینههای اولیه استفاده میشود و به نسبت اهمیت موضوع بسیار ضعیف عمل شده است. واقعا میتوانم بگویم همدان امکانات خوبی دارد و اگر یک سالن بلک باکس بزرگ با ابعاد مناسب به ناوگان سالنهای اجرایی آن اضافه شود شاید تا پنج سال آینده کافی باشد.امکانات همدان به نسبت سالهای اولیه دهه نود اضافه نشده است پس نمیتوان کمیت را افزایش داد ولی میتوان در همان سطح ادامه داد. اگر قولهایی که مسئولان همدان و همینطور وزارت ارشاد در تهران دادهاند، عملی شود آن وقت میتوان به رشد بیشتر و کیفیت بهتر امیدوار بود.معمولا نمایشهای بینالمللی که برای جشنواره همدان دعوت میشوند متناسب با امکانات گزینش میشوند و اگر بخواهیم بهتر عمل کنیم نیاز به بهبود امکانات داریم مگر اینکه بخواهیم جشنواره را فقط تکرار کنیم. الان ما فقط خودمان را کپی میکنیم و توانایی برخورد خلاق نداریم.
مهمترین مسالهای که در چند سال گذشته در برگزاری جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان مورد توجه قرار دارد هماهنگی بین برگزارکنندگان جشنواره در همدان و ستاد جشنواره است. با توجه به اینکه شما سال گذشته نیز دبیر جشنواره بودید حمایت اداره کل ارشاد استان همدان تا چه اندازه است؟
یادمان نرود جشنوارههای ما با کمکهای دولتی و بودجههای مصوب شکل میگیرد و اسپانسرهایی وجود ندارند که وجود هنر در کشورشان را ضروری بپندارند و بخشی از سود را به خرید و حمایت آثار هنری اختصاص دهند. سود فردی بر منافع گروهی مردم و ارتقای فرهنگی میچربد بنابراین در برگزاری دولتی،سلیقههای تحمیلی هم وجود خواهد داشت که باید شناسایی و در جهت درست کانالیزه شوند و در محدوده لازم حرکت کنند نه بیشتر و این با آگاهی و تلاش و پیگیری همگانی همه هنرمندان امکانپذیر خواهد بود.
در این دوره قرار است توجه و تمرکزتان بیشتر روی چه بخشهایی باشد و اینکه آیا برنامهای برای اضافه شدن بخش جدید به
جشنواره دارید؟
هنوز هم مانند سال گذشته به بخش اصلی جشنواره یعنی تئاتر حرفهای کودک و نوجوان توجه ویژه خواهم داشت و اینطور تخیل میکنم که سطح کیفی کارهای اجرایی طوری بالا برود که انتخاب از بین آنها مشکل باشد.برای اضافه شدن بخشهای جدید هم با توجه به امکانات حرکت میکنم. اگر چیزی را ضروری تشخیص بدهم حتما برای آن راهی باز میکنم البته صرفا از عمل به روال پیشین و آنچه بوده و عادتها چیزی درنمیآید.
یک جشنواره معمولا یا ماحصل اجراهای عمومی آثار در طول سال است یا تولید آثار جدید را مدنظر قرار میدهد یا ترکیبی از هر ۲ را مورد توجه دارد. با وجود اینکه روند تولید آثار کودک در طول سال مستمر است ولی در اکثر موارد سطح کیفی و چشمانداز درستی را شاهد نیستیم و در متولیان جشنواره نیز نیازی به سفارش و تولید آثار جدید با مضامین و موضوعات مختلف و مبتلابه جامعه احساس نمیشود،در چنین وضعیتی جامعه هدف جشنواره چیست و در این روند تولید تئاتر کودک و نوجوان چه خط مشی را دنبال میکند. چون در حال حاضر جشنواره فقط در مقطعی برگزار و به اتمام میرسد و تاثیری در روند تولید تئاتر کودک و نوجوان ندارد.
میتوان گفت جشنواره تئاتر کودک و نوجوان از این منظر حرفهایترین و جدیترین جشنواره ایران بوده است چون درستترین شکل برگزاری این است که از بین کارهایی که در طول سال یا سالهای گذشته اجرا شده و آزمون و خطا و تجربه خود را طی کردهاند برای شرکت در جشنی بزرگ دعوت شود.جشنواره تئاتر فجر که سالها با گرفتن متن و تولید آثار جدید خوراک سال بعد را تامین میکرد برای اینکه هزینه نکند از کارهای آماده استفاده میکند. جشنواره تئاتر فجر یک هنجار تمرین شده، تجربه شده و جواب داده را یک شبه تغییر داد و شوک زیادی به جامعه هنری وارد کرد بهطوری که به مرور از اعتبار و اشتیاق شرکت در آن کاسته شده است ولی جشنواره همدان از آغاز این روال را داشته است.و اما درباره بخشی دیگر از سوال شما باید بگویم این جشنواره نیست که سفارش میدهد. چرا میخواهید هنرمندان را به سمت کارهای سفارشی با دریافت بودجه در مدت زمان اندک و شتابزده سوق دهید؟ به این شکل کارآیی و استقلال آنها را میگیرید. بهجای آن پیگیری کنید که چرا در طول سال و از طریق اجراهای مستمر کسی سراغ سوژ ههایی که نام بردید، نمیرود یا کمتر اقبال نشان میدهند. این هنرمند است که از رویدادهای اجتماعی تاثیر میگیرد نه از پول پرداختی و ضمنا خط مشی غلط هم به جشنواره پیشنهاد میدهیم که چرا در روند تولید تئاتر کودک کاری نمیکند. چگونه میتوان به تولید کارهای شتابزده و مقطعی امیدوار بود.به اسامی آدمها اعتماد کنیم چون همین بیاعتمادی باعث شده تئاتر ما از هویت خالی شود زیرا بودجهها برای برگشت پول در گیشه به افراد خاصی داده میشود؛ نه برای فرهنگسازی و هموار کردن بستر تولید تئاتر بهصورت مستمر با موضوعاتی که هنرمند انتخاب میکند. تئاتر کودک صرف نظر از شرایط زندگی کودک شکل میگیرد و برای یاد دادن راه زندگی و تقویت تخیل کودکان برای زندگی آینده تلاش میکند. تئاتر برای اینکه انسانهایی بیعقده و فهیم و دارای استقلال رأی بار بیایند تلاش میکند.
مشارکت با ارگانهایی چون آموزش و پرورش، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، وزارت کار و... چقدر مورد توجهتان است و اصلا این نهادها و ارگانها چقدر تمایل به همکاری و مشارکت در برگزاری جشنواره دارند؟
در سالی که گذشت خیلی به حمایت این ارگانها خوشبین بودم هنوز هم هستم ولی معمولا خیلی قالبی و محافظهکارانه عمل میکنند و اتفاقا آنها سفارشدهندگان کلان هستند که تنها برای خوراک فکری مورد نظر خودشان بودجه تامین میکنند. این مساله با ماهیت جشنواره تناقض دارد چون جشنواره متعلق به همه تنوعهای فکری و سلیقهای است اما چنانچه شرایطی فراهم شود که با حفظ استقلال جشنواره بهعنوان یک رویداد هنری نه اداری، بتوانیم از کمکهای ارگانها استفاده کنیم حتما استقبال خواهم کرد.
