نظام پارلمانی؛ با کدام حزب؟

آرمان - «پارلمان» و «حزب»؛ دو واژه آشنا که آناتومی ساختار سیاسی بسیاری از جوامع را تشکیل می‌دهد. چه بسا رویدادهای تاثیرگذار و تصمیمات تاریخ‌ساز که در حدواصل این دو مولفه سیاسی معنا پیدا کرده‌اند. طرح گاه‌به‌گاهِ موضوعاتی بررسی نشده در عرصه سیاسی کشور و انتشار برخی اخبار موجب نگرانی نگارنده از وجود ناآگاهی سیاسی در اذهان برخی سیاستمداران و ضعف علم سیاست در کشور شده است؛ از جمله انتشار احتمال تصمیماتی در خصوص حذف نهاد ریاست جمهوری و اداره قوه مجریه به روش پارلمانی. نظام پارلمانی نظامی است که در جوامع حزبی معنا پیدا می‌کند. در این نظام سیاسی بر خلاف سیستم انتخاباتی کشوری چون ایران که در آن افراد به صورت فردی در انتخابات شرکت می‌کنند، این حزب است که در انتخابات شرکت می‌کند. در این رهگذر احزاب نامزدهای خود را معرفی کرده و با توجه به برنامه‌های ارائه شده از سوی احزاب و مشخصه‌هایی که با آن شناخته می‌شوند، در انتخابات شرکت می‌کنند. در چنین جوامعی که احزاب در انتخابات شرکت می‌کنند، جایگاه شناخته شده‌ای برای احزاب وجود دارد و موجبات قابل توجهی فعالیت‌‌های آنها فراهم است. در این جوامع احزاب دارای دفاتر مخصوص و تشکیلات هستند. احزاب برنامه داشته و در حوزه‌های انتخاباتی کاندیدا معرفی می‌کند. در واقع در چنین شرایطی رای دهندگان به کاندیدای حزب رای نمی‌‌دهند بلکه به برنامه حزب رای می‌دهند در این شرایط اگر برنامه حزب در حوزه انتخاباتی نمایندگان پارلمان پیاده نشد، حزب پاسخگو است. در جوامعی که احزاب موفقیتی نداشته‌اند و در واقعیت امر، جامعه حزبی نیست، سیستم پارلمانی معنایی نخواهد داشت. سیستم پارلمانی وقتی موضوعیت پیدا می‌کند که چندین حزب در انتخابات شرکت و کاندیداهای خود را معرفی می‌کنند و در نتیجه رای‌گیری، تعدادی کرسی به دست می‌آورند. با تکیه بر تعداد کرسی‌ها، حزبی که بیشترین کرسی را دارد مسئول تشکیل کابینه خواهد بود. به عنوان مثال عراق با چند حزب در انتخابات شرکت کرده و تعدادی نماینده در اختیار دارند. در این شرایط می‌توانند انتخاب پارلمانی داشته باشند اما در ایران که حزب در عمل وجود ندارد انتخاب پارلمانی معنا پیدا نمی‌کند. روسای جمهور در نظام‌های پارلمانی تشریفاتی هستند. در کشوری مانند آلمان رئیس‌جمهور سمتی تشریفاتی است و در کشورهایی مانند انگلستان، سوئد و هلند که سلطنتی هستند، فردی به صورت تشریفاتی ورای نخست وزیر قرار دارد. خطاب به کسانی که در ایران حذف جایگاه ریاست جمهوری و ایجاد نظام پارلمانی را امکانپذیر و کارآمد می‌دانند، باید گفت که اگر رئیس‌جمهور حذف شود، چه کسی نخست وزیر را به مجلس معرفی کند؟ گویا در اذهان چنین کسانی، مجلسی که حزب ندارد نخست وزیر را به خود معرفی می‌کند! وقتی در ایران فعالیت حزبی وجود ندارد، چطور می‌توان نخست وزیر انتخاب کرد؟ در ایران نمایندگان به صورت منفرد وارد مجلس می‌شوند و کسانی هم که به صورت لیستی وارد مجلس شده و در فراکسیون‌ها قرار می‌گیرند، الزاما به مفاد برنامه‌هایی که لیست متبوع آنان عنوان کرده پایبندی ندارند و در واقع رویه‌ای منفرد در پیش می‌گیرند. هم اکنون در مجلس ایران نمایندگانی هستند که تصمیمات و رویکردهای آنان هر بار مشمول جریان خاصی قرار می‌گیرد. عدم انسجام در تصمیم‌گیری و فقدان فعالیت‌های تشکیلاتی به معنای واقعی خود در ایران امکان وجود یک نظام انتخاباتی پارلمانی را غیرممکن کرده است.