سهم ایران از فضا

امروزه علم فضا در حوزه‌های مختلفی چون ناوبری فضایی، بهینه‌سازی سیستم‌ها، زیرسیستم‌های کوچک‌تر، سبک‌تر و کارآمدتر، موتورهای فضایی جدیدتر، انرژی‌های نوین در فضا، پسماندهای فضایی و گردشگری فضایی کاربرد دارد. به همین دلیل کشورهای مختلف سعی کرده‌اند دراین زمینه دست به فعالیت‌هایی بزنند و با استفاده از فناوری‌های فضایی جایگاهی برای خود در سطح بین‌الملل ایجاد کنند. ایران از 1348 خورشیدی با عضویت در برخی از مجامع بین‌المللی مرتبط با فضا، خود را به‌عنوان کشوری پیشرو در خاورمیانه در امر هوافضا به دنیا معرفی کرد. صنعت فضایی ایران در سال‌های فعالیت خود به دستاوردهای مهمی همچون ساخت ماهواره «مصباح» دست یافت و سازمان صنایع‌هوایی را در سال 1376 و تشکیل سازمان صنایع هوافضا در سال1377 برپا کرده است. ایران برای نخستین‌بار در 14بهمن 1387 یک ماهواره با نام «امید» را به فضا پرتاب کرد. این ماهواره سه ماه در فضا ماند و پس از پایان ماموریت به زمین بازگشت؛ به همین مناسبت شورای فرهنگ عمومی سالروز پرتاب ماهواره‌ملی امید به فضا را «روز فناوری فضایی» نام نهاد. همزمان با روز ملی فناوری‌فضایی در دهه‌فجر1392 از ماهواره‌های فضایی «تدبیر» و «خلیج فارس» رونمایی شد. البته در مهر همان سال و در هفته‌جهانی فضا، دومین میمون فضانورد ایرانی با نام «فرگام» با کاوشگر پژوهش و گاز مایع به فضا رفت که این محموله‌زیستی سالم به زمین بازگشت. همچنین در سال1393 در روز فناوری فضایی ماهواره‌ملی «فجر» با موفقیت به فضا پرتاب شد و در مدار زمین قرار گرفت. در عین حال، در آیین روز ملی فناوری‌فضایی که 13بهمن 1395 در سالن اجلاس‌سران تهران برگزار شد، حسن روحانی، رئیس‌جمهوری، از ماهواره‌های ناهید1، پیام امیرکبیر و سامانه انتقال مداری سامان1 رونمایی کرد. رئیس سازمان فضایی کشور در همایش هفته‌جهانی فضا اعلام کرد: پروژه ناهید و امیرکبیر درحال پایان فرایند ساخت است. همچنین ماهواره‌ظفر نیز در حال انجام فرایندهای پایانی است که امیدواریم در سال1397 پرتاب شود. محسن بهرامی افزود: مرکز فضایی قشم درحال راه‌اندازی است. همچنین مرکز فضایی ماهدشت نیز به‌عنوان مرکز اصلی فضایی کشور مورد توجه است.

فناوری فضایی و ارتقای کیفیت زندگی

فناوری فضایی در بخش‌های مختلف زندگی کاربردهای انکارناپذیری دارد. از یک طرف دانش، شناخت وآگاهی انسان را از جهان افزایش می‌دهد و از طرفی دیگر در کوچک‌ترین جزئیات زندگی روزمره تاثیرگذار است. همچنین ماهواره‌های ناوبری و موقعیت‌یابی در مسیریابی مدرن و کاربردهای مرتبط با آن مانند آنچه در گوشی‌های هوشمند و دستگاه‌های «جی‌پی‌اس» مشاهده می‌شود و انسان از آنها استفاده می‌کند، بخش دیگری از فناوری‌فضایی است. بدین‌شکل فضا و فناوری فضایی منافع بسیاری دارد و نمی‌توان منکر آن شد. به‌طور قطع پیشرفت هر کشوری دراین حوزه، مزایای بسیاری را برای شهروندان آن در پی خواهد داشت. اکنون کشور ما با چالش‌های متنوعی از بحران‌های محیط‌زیست گرفته تا کمبود منابع، مشکل‌های اجتماعی و... روبه‌روست که ماهواره‌های کاربردی به‌عنوان محصول‌های منحصربه‌فرد فناوری‌فضایی، از بهترین ابزارهای ممکن برای مدیریت این چالش‌ها و حفظ منابع موجود به شمار می‌رود. در این شرایط، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات از اختصاص پنج نقطه مداری در فضا به کشورمان خبر داده و گفته است: درحال هماهنگی هستیم تا ماهواره در این نقاط قرار گیرد و بتواند نیازهای کشور را برطرف کند. محمدجواد آذری‌جهرمی افزود : نقطه‌های مداری اختصاص‌یافته به ایران با قرار دادن ماهواره به نام کشورمان ثبت خواهد شد. او درباره بازپس‌گیری نقطه‌های مداری از کشورمان گفت: روال نقطه‌های مداری این نیست که یکی آن را بگیرد و ما برویم و بازپس بگیریم، بلکه با توجه به نیاز، درخواست به نهادهای ذیربط از جمله اتحادیه‌جهانی مخابرات داده می‌شود، این درخواست ثبت شده و بررسی می‌شود. وزیر ارتباطات درخواست ایران را شامل دو بخش بی.اس.اس (BSS) و اف.اس.اس (FSS)، یعنی هم نقاط مربوط به پخش صدا و تصویر و هم نقاط مربوط به داده (دیتا) عنوان کرد، زیرا این نقطه‌ها نیازمند هماهنگی فرکانسی هستند و باید به نام کشوری که درخواست داده، ثبت شوند. آذری‌جهرمی در ادامه بر وارد‌کردن کاربردهای صنعت فضایی در زندگی‌روزمره مردم تاکید کرد و گفت: البته این صنعت به‌صورت مستقیم تاثیری در زندگی مردم ندارد، بلکه تاثیر آن از خدماتی است که در اختیار سازمان‌هایی مانند حفاظت محیط‌زیست و ستاد مدیریت بحران قرار داده می‌شود. او بر اصلاح فرایندها در بخش‌های کشاورزی، محیط‌زیست، بهره‌وری منابع آب‌و‌هوا‌شناسی متناسب با صنعت‌فضایی کشور تاکید کرد و گفت: باید کاربردها و درجه اهمیت این بخش‌ها مورد مطالعه قرار گرفته و سپس متناسب با درجه اهمیت آن به توسعه علوم‌فضایی موردنیاز آن بخش پرداخت. آذری‌جهرمی ادامه داد: درحوزه‌ای که تحقیق و توسعه متناسب با بهره‌برداری‌ها و برنامه‌های (اپلیکیشن‌ها) داخلی کشور ما نیست، توسعه‌دادن این حوزه‌ها به‌منزله هدررفت هزینه است و باید بدانیم چه حوزه‌هایی موردنیازمان است و متناسب با آن تحقیق و توسعه انجام دهیم. وزیر ارتباطات کم‌فایده‌بودن بخش فضایی را رد کرد و گفت: این بخش فایده‌های بسیار و خوبی دارد؛ البته بخشی از پروژه‌های فضایی حاکمیتی بوده و طبیعی است که اقتصادی نیست؛ دولت و نظام باید در این عرصه سرمایه‌گذاری کرده و هزینه بپردازد.

اهمیت علوم‌فضایی در اقتصاد

علاوه بر جنبه کاربردی صنعت ماهواره، جنبه‌های اقتصادی آن نیز جذاب است. آمارهای منتشره از درآمد صنعت ماهواره حاکی از آن است که این صنعت دارای درآمد ۲۰۳‌میلیارد دلاری در سال است. وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات با تاکید بر اینکه برخی پروژه‌های فضایی می‌تواند اقتصادی باشد، اما ابتدا باید بازار آنها تعیین شود، گفت: یکی از ویژگی‌های نامگذاری هفته‌فضا این است که فناوری‌ها در این حوزه را ترویج کند تا مجموعه‌هایی که می‌توانند، وارد سرمایه‌گذاری در این عرصه شوند. آذری‌جهرمی درباره اختصاص بودجه به این بخش هم اظهار کرد: تا امروز پروژه‌ای نداشته‌ایم که درگیر مشکل تخصیص بودجه باشد؛ البته اگر نقشه‌جامع فضایی کشور استخراج شود، متناسب با برنامه‌هایی که در دست داریم، بودجه مورد نیاز را برآورد می‌کنیم. او درعین‌حال تاکید کرد که بودجه خاصی برای حوزه فضایی اختصاص داده نشده و همه منابع موردنیاز این بخش از ردیف‌های درآمد-هزینه وزارت ارتباطات تامین شده است. آذری‌جهرمی با تاکید بر اینکه تاکنون هم پروژه‌ای نبوده که از لحاظ حاکمیتی درگیر بودجه باشد، ادامه داد: اگر نقشه‌جامع فضایی کشور طراحی شود، ممکن است یا شرایط فعلی ادامه یابد، یا اینکه بودجه بیشتری لازم داشته باشیم که در این صورت نیاز است با دولت و مجلس برای اختصاص ردیف خاص اعتباری وارد مذاکره شویم.

تاثیر فناوری‌ بر حقوق بین‌الملل فضایی

حقوق بین‌الملل فضایی یکی از جدیدترین شاخه‌های حقوق بین‌الملل است که درواقع فناوری خالق آن بوده است و درنتیجه تحولات علمی و فناورانه توسعه و پرورش یافته است. دستیار حقوقی شهروندی رئیس‌جمهور در این‌باره گفته است: حقوق‌فضایی اقتدار یک کشور در عرصه‌منطقه‌ای و بین‌المللی را تبیین می‌کند. الهام امین‌زاده با بیان اینکه حقوق‌فضا در مقایسه با حقوق هوا و دریا در ایران رشد نداشته است، افزود: از این رو در 10سال اخیر برای تدوین سند جامع قانون فضا تلاش کرده‌ایم و نتیجه آن مهم‌ترین دستاورد حقوقی کشور به‌عنوان قانون‌ملی فضاست. او اظهار کرد: چهار اصل بنیادی حاکم بر حقوق فضا شامل آزادی بهره‌برداری از فعالیت‌های فضایی، منع تصاحب و تصرف در فضا، غیرنظامی‌کردن فضا و نیز پذیرش مسئولیت‌های بین‌المللی در این عرصه می‌شود و ایران جزو 10 کشور اول فضایی دنیاست و بر این اساس نیازمند اتحاد در فعالیت‌های فضایی با سازمان‌های فضایی جهانی هستیم.