باید به سمت پیشگیری از جرائم خشن حرکت کنیم

با افزایش میزان جرائم خشن در جامعه، مقامات قضائی ضمن هشدار به مجرمان از صدور حکم اعدام برای آنها خبر داده‌اند. دیدگاه شما در این زمینه چیست؟

مسائلی که امروز از نظر جرم‌شناسی در جوامع مختلف و از جمله در جامعه ما رخ می‌دهد باید براساس رویکردهای علمی و حقوقی مورد بررسی قرار بگیرد. در علم امروز دنیا در چنین شرایطی علل و انگیزه‌های ارتکاب چنین جرائمی مورد بررسی قرار می‌گیرد. باید مشخص شود کسانی که در سطح جامعه اقدام به زورگیری می‌کنند به چه میزان خودشان در شکل گیری این شخصیت تأثیر داشته‌اند و به چه میزان خانواده و جامعه؟ در این زمینه خاطره یک موتورسوار را نقل می‌کنم. بنده به دلیل کمبود وقت از جلوی دادگستری تهران سوار یک موتور شدم تا زودتر به کار خود برسم. در طول مسیر راننده موتور برای من تعریف می‌کرد که امروز از ساعت هفت صبح از خانه بیرون آمده‌ام و الآن که ساعت ده صبح است شما اولین مشتری من هستید. وی گفت: من دنبال نان حلال هستم اما برخی از همکاران من هنگامی که در طول روز مشتری نداشته باشند به دلیل اینکه دست خالی نمی‌توانند به خانه بروند در راه کیف‌قاپی می‌کنند. این موضوع نشان می‌دهد کسانی که مرتکب جرم می‌شوند به صورت بالفطره مجرم نیستند و بلکه انسان‌های بیچاره‌ای هستند که به دلیل مشکلات شدید اقتصادی مجبور می‌شوند دست به برخی کارها بزنند. اغلب این افراد از تربیت خانوادگی خوبی برخوردار نیستند و از سوی دیگر از نظر اقتصادی نیز با چالش‌های جدی مواجه هستند. به همین دلیل دست به ارتکاب جرم می‌زنند. واقعیت این است که مجازات‌های سنگین برای جرائمی که در جامعه رخ می‌دهد جواب نداده است.

اگر مجازات‌های سنگین برای چنین جرائمی در نظر گرفته نشود احتمال افزایش آن وجود ندارد؟

هر جرمی باید مجازات شود و کسی منکر مجازات مجرم نیست. با این وجود هنگامی که میزان جرائم در جامعه افزایش پیدا می‌کند باید در این نکته تأمل کرد که چرا چنین اتفاقی رخ داده و کدام کارکردهای جامعه دچار آسیب شده یا مختل شده که میزان جرائم در جامعه افزایش پیدا کرده است. من سال‌ها نماینده رئیس‌جمهور در ستاد مبارزه با مواد مخدر بودم و به خوبی مشاهده کردم که مجازت اعدام نمی‌تواند میزان جرائم مواد مخدر را کاهش بدهد. از سوی دیگر تز دکترای بنده در اتریش نیز تأثیر مجازات اعدام بر پیشگیری از جرم بوده است. به همین دلیل به خوبی به موضوع اشراف دارم. در بررسی‌هایی که بنده برای تز خود انجام دادم با50 معتاد، 50 قاچاقچی عمده، 50 قاچاقچی خرد و 50 قاضی مصاحبه کردم. در این بررسی‌ها ما به این نتیجه رسیدیم که مجازت اعدام در پیشگیری از جرائم مرتبط با مواد مخدر تأثیری ندارد. در پرونده دو جوان زورگیر در دوران ریاست آقای آملی لاریجانی بر قوه قضائیه حکم به اعدام دو جوان دادند که از نظر جرم‌شناسی جرمی که رخ داده بود با مجازات آن تناسب نداشت و به همین دلیل نیز واکنش‌های زیادی به‌همراه داشت. به نظر می‌رسد در شرایط کنونی نیز قرار است برای جوانی که در یکی از اتوبان‌های تهران اقدام به زورگیری کرده حکم اعدام صادر شده است. واقعیت این است که اگر این اتفاق رخ بدهد و برای جرائم خشن در جامعه حکم اعدام صادر شود نه تنها موضوع ریشه‌یابی نشده بلکه این کار آثار اجتماعی نامناسبی نیز خواهد داشت. هنگامی که یک جوان به دلیل نداشتن تربیت درست و فقر و گرفتاری یک جرم خشن را در جامعه انجام می‌دهد نباید مانند وی با او برخورد کرد. اگر قرار باشد خشونت را با مجازات‌های سنگین پاسخ بدهیم هیچ اتفاق سازنده‌ای رخ نمی‌دهد و بلکه فرصت پذیرش اشتباه و جبران آن نیز از مجرم گرفته می‌شود. من با برخورد با جرائم خشن و مجازات کسانی که دست به چنین کارهایی می‌زنند و در جامعه ایجاد رعب و وحشت می‌کنند موافق هستم و از نظر قانونی نیز این اتفاق باید رخ بدهد. با این وجود بهتر این است دستگاه قضا در حکمی که برای این جوان صادر کرده تجدید نظر کند.

چگونه می‌توان جامعه را به سمتی هدایت کرد که کسانی که دارای مشکل و گرفتاری هستند به سمت ارتکاب جرائم خشن حرکت نکنند؟

این موضوع دارای راه‌حل علمی است و باید برای آن راه حل علمی پیدا کرد. مشکلات اجتماعی راه‌حل اجتماعی دارد و باید برای آن راه‌حل اجتماعی پیدا کرد. اگر ما به دنبال این هستیم که جرائم خشن در جامعه ریشه‌کن شود باید سرمایه‌گذاری مادی و معنوی کنیم و به مردم آموزش بدهیم در صورتی که در چنین وضعیتی گرفتار شدند باید چه واکنشی از خود نشان بدهند. نکته دیگری که در این زمینه وجود دارد این است که باید افراد آسیب‌پذیر و خطرناک شناسایی شوند و تحت کنترل قرار بگیرند. در چنین شرایطی می‌توان از بسیاری از جرائم پیشگیری کرد. در شرایط کنونی افراد خطرناک دستگیر می‌شوند اما برخی‌ با قرار وثیقه آزاد می‌شوند. اگر به سوابق این افراد دقت کنیم متوجه می‌شویم که اغلب آنها در گذشته مرتکب جرائم مختلفی شده‌اند و به همین دلیل وضعیت آنها مشخص است. به همین دلیل باید برای پیشگیری از وقوع جرم اقدامات اساسی در این زمینه انجام شود. یکی از معاونت‌های قوه قضائیه معاونت پیشگیری از وقوع جرم است که در شرایط کنونی آقای دکتر جهانگیر مسئولیت این بخش را برعهده دارد که یکی از کارشناسان خبره در این زمینه هستند. خود ایشان نیز به خوبی به این نکته آگاهی دارند که راه حل قطعأ مجازات‌های سنگینی مانند اعدام نیست.

چرا میزان جرائم خشن نسبت به گذشته بیشتر شده به شکلی که خشونت بیشتری در رفتار مجرمان مشاهده می‌شود؟

دلایل متعددی برای این موضوع وجود دارد. با این وجود هنگامی که فردی اقدام به زورگیری می‌کند اگر در مقابل آن مقاومت صورت بگیرد میزان خشونت وی بیشتر می‌شود. به همین دلیل نیز توصیه می‌شود هنگامی که در معرض زورگیری قرار گرفتید تا آنجا که امکان دارد سعی کنید تا جانتان به خطر نیفتد و آسیب جدی نبینید. در مرحله نخست باید این افراد شناسایی شوند و توسط قانون کنترل شوند. با این وجود هنگامی که این افراد اقدام به زورگیری می‌کنند مردم نباید با آنها درگیر شوند. نکته دیگری که در این زمینه وجود دارد افزایش مشکلات معیشتی در جامعه است. به هر حال این یک واقعیت غیر قابل انکار است که بخشی از جامعه با مشکلات معیشتی و اقتصادی مواجه هستند و شرایط در افزایش جرائم خشن تأثیرگذار است. این موضوع نیاز به مطالعه اجتماعی دارد و نمی‌توان با یک مساله اجتماعی برخورد قضائی کنیم بلکه باید جامعه شناسان و روانشناسان آن را مطالعه کرده و دلیلش را پیدا کنند. کسی که از توانایی کافی برای سیر کردن شکم خانواده خود برخوردار نیست ممکن است از روی ناچاری دست به دزدی و جرائم خشن بزند. این یک واقعیت غیرقابل انکار است. آمارها می‌گویند همزمان با بالا رفتن نرخ تورم تعداد شکایت‌ها و جرائم افزایش پیدا می‌کند آن هم به دو دلیل یکی افزایش میل مردم به استفاده از راه‌های غیر قانونی برای کسب درآمد در پی بیشتر شدن فشار مشکلات اقتصادی و دیگری احساس ناامنی روانی که محصول همین مشکلات است. مشکلات اقتصادی مانند بیکاری، تورم، فقر و نابرابری درآمدی احتمال وقوع جرم توسط افراد را به‌طور معنی داری افزایش می‌دهد. همچنین از سایر متغیرهای مؤثر بر وقوع جرم، توسعه انسانی و شاخص حکمرانی، آموزش، تولید داخلی تأثیر منفی بر روی وقوع جرم داشته است. یکی دیگر از جرائمی که در شرایط کنونی افزایش پیدا کرده سرقت موبایل است که به دلیل اینکه به راحتی می‌توان این کار را انجام داد و برای فروش آن نیز کار راحتی وجود دارد تمایل سارقان برای سرقت موبایل بیشتر شده است.

مهم‌ترین عوامل بازدارنده در زمینه جرائم خشن چیست؟

مهم‌ترین عوامل بازدارنده در زمینه جرائم، پیشگیری است. یکی از مهم‌ترین پیشگیری‌ها نیز بهبود وضعیت اقتصادی مردم است. پیشگیری یکی از سیاست‌ها و اقدامات اساسی در حوزه کنترل اجتماعی است. این سیاست به کلیه اقدامات و راهکارهای مستقیم و غیرمستقیم بازدارنده از وقوع جرم و انحراف و آسیب‌های اجتماعی معطوف است و از این جهت یک سیاست پیشینی است که در برابر انواع مجازات و اقدامات تامینی و تربیتی که سیاست پسینی است، قرار می‌گیرد. پیشگیری در مقام سیاست پیشینی، نسبت به سیاست پسینی یا پیشگیری کیفری، کارآمدتر، موثرتر و دارای اثربخشی بالا و همچنین از نظر اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی به صرفه‌تر است. به‌رغم این اهمیت و تاثیر ویژه پیشگیری در کاهش نرخ جرم و آسیب‌های اجتماعی و بازدارندگی آن، در عمل توفیق چندانی حاصل نشده است. چنانچه هر گونه اقدامی در جهت پیشگیری از وقوع جرم و افزایش امنیت جامعه با برنامه‌ریزی، سازماندهی و هماهنگی در بین متولیان امنیت و افراد جامعه از دیدگاه کارشناسانه، علمی و تخصصی صورت پذیرد و هدایت، نظارت و کنترل بر این اقدامات از مسیر تخصصی باشد و از نظرات این کارشناسان بهره گرفته شود یقینا شاهد نظم اجتماعی، کاهش جرائم آرامش جامعه، افزایش خلاقیت و نوآوری، پیشرفت و توسعه جامعه دسترسی به امکانات و تجهیزات مدرن و پیشرفته و در نهایت امنیت عمومی بالایی خواهیم بود.