لزوم کاهش انتظــارات از برجام احیا شده
آرمان ملی آنلاین - احسان اسقایی: پرونده هستهای در پله آخر قرار گرفته است. در صورت برخورد اراده طرفین، بازگشت به برجام عملیاتی میشود اما به قول حقوقدانها این برخورد ارادهها ممکن است در لحظه آخر حاصل نشود و به بیان دیگر تا در ارتباط با همه چیز توافق نشود، در مورد هیچ چیز توافق نخواهد شد. ایران، ملاحظات خود را در ارتباط با پیشنویس توافق رسما به اروپاییها اعلام کرده و از قرار معلوم آمریکاییها نیز در این ارتباط نظرات خود را با اروپاییها در میان گذاشتهاند. حال این اروپاییها هستند که باید میدانداری کرده و نظرات طرفین را به هم نزدیک کنند تا در ارتباط با همه چیز توافق شده و طرفین به برجام بازگردند. در این ارتباط «آرمان ملی» با دیاکو حسینی، تحلیلگر و کارشناس مسائل بینالملل به گفتوگو پرداخته است که میخوانید.
ایران و آمریکا نظرات خود را در ارتباط با پیشنویس توافق هستهای به اروپاییها اعلام کردهاند. هرچند به نظر میرسد پیشرفتهایی در زمینه بازگشت طرفین به برجام صورت گرفته است اما هنوز دود سفید از دودکش هستهای خارج نشده، گره کار کجاست؟
اخبار دقیقی از آنچه در ارتباط با توافقات صورت گرفته منتشر نشده است. از این رو پاسخ بـــه سوالات در ارتباط بــا پرونده هستهای بر اســـاس اخباری است کـه به رسانهها درز کـــرده است. از این منظـــر ایــران نوعی تعلیق در مواضع قبلی خود نسبت در 16 مـــــاه مذاکره قبلی، صورت داده است. در این معنا که در آینده در ارتباط با سایر تحریمهای غیر هستهای گفتوگو خواهد کرد. از جمله این موارد، تکلیف موضع آمریکا در ارتباط با سپاه است. همچنین مورد دیگر احتمالا نوع ضمانتها به ایران خواهد بود. ضمانتخواهی ایران به شدت و حدت گذشته مطرح نیست و این ضمانتها به حدی از اطمینانخواهی فروکاسته شده است.
ایران از لزوم حل مسئله پادمان سخن به میان آورده است. آیا در شرایطی که پی ام دی در سال 2015 حل و پرونده آن بسته شد، اکنون نمیتوان در ارتباط با پادمان به نتیجه رسید؟
موضوع حل مسائل مربوط به پادمان برای ایران اهمیت بالایی داشته و دارد. اگر بر اساس مدارکی که تلآویو در ارتباط با ایران مطرح کرده است بخواهند از ایران درخواست کنند؛ عملا این تنش پایانی نخواهد داشت. بنابراین ایران این درخواست را داشته که این پرونده همانند پی ام دی در سال 2015 بسته شود. البته به رغم اینکه حل مسئله پادمان توسط ایران به صورت جدی مطرح شده است، مسائل در ارتباط با آن غیر قابل رفع و رجوع نیست و میتوان راه حل میانی برای آن یافت تا در عین حال که نگرانیهای آژانس در ارتباط با این موضوع حل میشود، به درخواست ایران هم توجه شود و دیگر ادامه همکاریهای ایران با آژانس متمرکز بر این اسناد ادعایی و بهانهجویاییها در ارتباط با آن اسناد نباشد. این راهحلی است که در نهایت مسئله را حل میکند و پادمان مانع جدی در ارتباط با توافق نیست. توافق فنی مسئله پادمان را حل خواهد کرد و فکر نمیکنم در حال حاضر در شرایطی باشیم که این مورد مانع توافق باشد.
در سال 2015 نیز همواره اعلام میشد که یا در مورد همه چیز توافق خواهد شد یا توافقی حاصل نخواهد شد. این ادبیات هم اینک نیز حاکم است. در سال 2015 سپاه پاسداران انقلابی اسلامی از لیست تحریمهای ایالات متحده آمریکا خارج شد یا خیر؟
پاسخ دقیق به این سئوال را باید آقایان محمدجواد ظریف یا عباس عراقچی بدهند. اما آنچه مقامات دولت قبل در ارتباط با تحریم سپاه اعلام کرده بودند، در آن زمان راهحلهایی در این ارتباط وجود داشته و به نحوی توافق شده بود که سپاه از لیست تروریستی حذف شود اما باید این توجه را داشت که این بحث مربوط به اسفند 1399 است و آن موقع شرایط داخلی آمریکا و جهان کاملا متفاوت بود و همین موارد باعث ایجاد توافق شد .تفاوتی که در ارتباط با خروج سپاه از گروه تروریستی حاصل شده، به بازه زمانی و شرایط متفاوت در داخل آمریکا و رابطه آمریکا با کشورهای دیگر باز میگردد.
پس اگر همین فردا تغییراتی در اتمسفر سیــاسی آمریکــا رخ دهد، ممکن است نگـاه آنها به توافق 2015 یا همین توافقی که ایران نظر خود را در ارتباط با آن به اروپاییها اعلام کرده است، تغییر کند؟
در آمریکا مانند بسیاری از کشورهای دیگر شرایط سیاسی در زمان انتخابات کاملا تغییر میکند. به طوری که موازنههای قدرت در درون قوا و دولتها تحت تاثیر انتخابات در این کشور تغییر میکند. این کشاکشهای سیاسی در درون آمریکا بسیار پویا و فعال است. در همین دولت بایدن هم نظرهای مختلفی در ارتباط با ایران وجود دارد. برخی در دولت دموکرات فعلی رویکرد محافظهکار و برخی به دنبال مصالحه بیشتری با ایران هستند. در حال حاضر به خاطر حضور تیم رابرت مالی در وزارت خارجه ایالات متحده، مصالحهجویان با ایران آماده نرمش و همکاریهای محدود با تهران هستند اما معلوم نیست هفته آینده این وضعیت در آمریکا در برابر ایران وجود داشته باشد. طرفهای تندتری هم در دولت فعلی آمریکا وجود دارند مانند معمار تحریمهای ایران ریچارد نفیو و یا همین بلینکن که نگاههای تندتری در ارتباط با ایران دارند و این امکان هم وجود دارد که در موازنههای بعدی نفوذ بیشتری در تصمیمگیری در ارتباط با ایران به دست آورند. در این صورت نگاه دیگری در ارتباط با ایران در دولت آمریکا حاکم میشود . البته در مقیاس بزرگتر این تغییرات میتواند در انتخابات کنگره در ارتباط با ایران رخ دهد. اگر جمهوریخواهان اکثریت را در کنگره در دست گیرند، عملا میتوانند قوانینی را وضع کنند که کار برای پیشرفت مذاکره یا هر نوع دیپلماسیای با تهران دشوار شود. بنابراین این فرض که گذشت زمان به نفع تهران است و با طولانیتر شدن مذاکرات ایران امتیازات بیشتری خواهد داشت ،به نظر من فرض غلطی است. کما اینکه گذشت زمان نشان داد که مسئله زمان آنقدر مهم است که ما مشاهده میکنیم که امروز امکاناتی را نداریم که یکی، دو سال پیش داشتیم. این مورد مربوط به آمریکا نیست. عنصر زمان در روابط سایر کشورها هم با شدت و ضعف اثرگذار است و موازنههای داخلی و روابط کشورها در نتیجه زمان تغییر میکند. در نتیجه گذشت زمان مواضع را ثابت نگاه نمیدارد. گذشت زمان در مورد خاص ایران و آمریکا خصوصا در پرونده هستهای، تنشها را بیشتر خواهد کرد؛ چون امکان پیروزی جمهوریخواهان هم در انتخابات کنگره و هم در انتخابات 2024 وجود دارد و اگر این اتفاق بیفتد، به نظرم باید منتظر تنشهای بیشتری باشیم و شرایط نسبتا آرام فعلی در آن صورت ادامه نخواهد یافت.
اعلام شده است حتی در صورت توافق برای بازگشت به برجام تحریمهای اولیه همچنان پابرجاست. این دسته از تحریمها چه ماهیتی دارد که حتی در صورت بازگشت طرفین به توافق وین همچنان ماهیت عملیاتی علیه ایران را دارند؟ آیا رفع این دست از تحریمها امکانپذیر است؟
تحریمهای اولیه تحریمهای مربوط به دوران پیش از چالش هستهای ایران و آمریکاست. تحریمها حقوق بشری در طول دوران بعد از انقلاب این تحریمها علیه ایران وضع شده است. مضاف بر آن تحریمها، بعد از خروج ترامپ از برجام تحریمهای دیگری هم علیــــه ایــــران وضع شده است. اما تحریمهای ثانویه، تحریمهایی است که علیه پرونده هستهای ایران وضع شده است. در برجام هم لغو این دسته از تحریمها مدنظر بود. در این معنا که برنامه هستهای ایران تحت نظارت قرار گیرد و در برابر آن تحریمهای هستهای کنگـــره و دولت لغو شود. ایران در مابهازای تحریمهایی مانند تحریم حقوق بشر، مذاکرهای نکرده است. تحریمهای اولیه موثر بوده و هستند و دامنه آنها در طول زمان افزایش هم پیدا کرده و بیشتر شده است. میتوان دامنه تحریمهای اولیه را هم کم کرد اما در شرایطی که این آمادگی نزد طرفین برای مذاکره فارغ از پرونده هستهای در زمینه نگرانیهای مشترک وجود داشته باشد. مشخص نیست امکان رسیدن به نتیجه مشترک وجود داشته باشد اما میتوان این مسیر را رفت تا نگرانیهای دو طرف به اشتراک گذاشته شود و راهحلهای احتمالی بررسی تا برخی نگرانیها رفع شود در ازای آن تحریمها مرتبط با آن حوزه هم رفع شود. البته این مورد راه طولانیای است و مستلزم اراده دو طرف است که در حال حاضر وجود ندارد. بنابراین با توجه به این واقعیت انتظارات از برجام باید در اندازه همان برجام باشد.
از دیدگاه شما ممکن است تصمیماتی برای بازگشت برخی از تحریمها علیه ایران به نامی دیگر صورت گیرد؟
به علت دو قطبیها و تغییرات احتمالی در ساختار قدرت در آمریکا، این احتمال وجود دارد که عمر برجام احیا شده هم بسیار کمتر از گذشته باشد. در این صورت برجام آنقدر هم که از سال 94 تا 97 برای ایران بازدهی اقتصادی داشت، به همان مقدار هم نمیتواند در این دولت بازدهی داشته باشد. از این رو کاهش انتظارات از برجام احیا شده بسیار مهم است. البته میشود عمر برجام احیا شده را تقویت کرد به شرط آنکه ارادهای در تهران و واشنگتن در این ارتباط وجود داشته باشد تا موضوعات فراتر از هستهای مورد گفت و گو قرار گیرد. این موارد این شانس را به برجام خواهد داد که عمر طولانیتری داشته باشد.
برخی کارشناسان حوزه سیاست خارجی پیشنهاد میدهند حال که این امکان وجود دارد که آمریکا در نتیجه تغییرات ساختار قدرت حتی در همین دولت زیر برجام احیا شده بزند، ایران درخواست کند که تعهدات آمریکا در شورای امنیت سازمان ملل به تصویب برسد تا این تعهدات جنبه حقوق بینالملل پیدا کند و فردای خروج احتمالی آمریکا از برجام، سایر کشورهای تحت این قطعنامه مجبور به همراهی با آمریکا نشوند، آیا این مورد امکانپذیر است؟
قطعنامه 2231 در شورای امنیت به تصویب رسید و از حمایت از برجام لازمالاجرا بود. اما زمانی که آمریکا از برجـام خارج شد نسبت بـــه همین قطعنامه اهمیتی قائل نبود و سایر کشورها هم به خاطر وجود این قطعنـــــامه بـــه تحریـــمهای ایالات متحده بــی اعتنایی نشان ندادند. تجربه برجام در این ارتباط وجود دارد آمریکا حتی به قطعنامههای شـــــورای امنیت بیاعتنــــایی کرد. آمریکاییها بارها و بارها در امور مختلف دست به این اقدام زدهاند و در ارتباط با برجام هم این کار را کردند و در آینده هم باز دست به این اقدامات خواهند زد. اینکه مرتبا از سوی کارشناسان اعلام میشود که در حقوق بینالملل تضمینی وجود ندارد، اشاره به همین مورد دارد. کشورهایی که قدرتمندتر هستند و بنیان مالی قوی دارند، تخلفات بیشتری در امور بینالمللی دارند و هزینه کمتری هم پرداخت می کنند. این مورد ماهیت و سرشت قدرت در جهان است. بنابر این نمیتوان قدرتهای بزرگ را وادار به ماندن در توافقی کرد.
با وجود اینکه این مورد را میدانیم که آمریکا میتواند هر لحظه از برجام خارج شود و نقض تعهد کرده و خواهد کرد حال چه اقدامی لازم است که دوباره تقض تعهدی از سوی ایالات متحده آمریکا صورت نگیرد؟
نباید تنها به دنبال تضمین گرفتن از آمریکا برای باقی ماندن در برجام باشیم؛ بلکه باید شرایطی را به وجود آورد که آمریکا تشویق به ماندن در برجام شود و باقی ماندن در برجام به سود واشنگتن باشد. در این معنا که ایران میتواند کارهایی انجام دهد که آمریکا سود ماندن در برجام را بیشتر از سود خروج از توافق بداند و هزینه ماندن در توافق را کمتر از هزینه خروج از توافق ببیند و از این جهت به خاطر سودی که کسب خواهد کرد، ترجیح دهد در برجام بماند.
