قربانیان آموزش و ایمنی

دولت یازدهم در راستای اجرای برنامه‌های خصوصی‌سازی و آزادسازی اقتصاد در ایران، به افزایش واگذاری پروژه‌های بزرگ به بخش خصوصی با مالکیت دولتی اقدام کرد. بخش خصوصی منابع مالی خرید پروژه‌هایی در این ابعاد را ندارد. مالکیت می‌تواند در اختیار دولت باشد، اما مدیریت آن به بخش خصوصی واگذار شود. برای مثال مالکیت معدن مهدی‌آباد در اختیار دولت است، اما بهره‌برداری از معدن، احداث کارخانه‌های فراوری، استخدام کارگران، بازاریابی در دنیا و فروش محصولات به بخش خصوصی سپرده شده است. کار در معدن برای معدنکاران خطرات و سختی‌هایی دارد که با همکاری کارفرما و کارگران باید بیش از پیش به آن پرداخته شود.

سخت‌ترین شغل دنیا

کارگری در معدن طبق نظرسنجی‌ها در صدر سخت‌ترین و زیان‌آورترین شغل‌های دنیا به شمار می‌آید. شغل‌های سخت و زیان‌آور هم طبق قانون کار در هرکشور، شرایط خاصی را شامل می‌شود تا به نوعی سختی‌های این شغل‌ها را جبران کند. در قانون کار ایران و در تعریف شغل‌های سخت و زیان‌آور آمده است: «کارهای‌ سخت‌ و زیان‌آور کارهایی‌ است‌ که‌ در آنها عوامل‌ فیزیکی‌، شیمیایی‌، مکانیکی‌ و بیولوژیکی‌ محیط‌ کار غیر استاندارد بوده‌ که‌ در اثر اشتغال‌ کارگر تنشی‌ به‌ مراتب‌ بالاتر از ظرفیت‌های‌ طبیعی‌ (جسمی‌ و روانی‌) در وی‌ ایجاد می‌گردد که‌ نتیجه‌ آن‌ بیماری‌ شغلی‌ و عوارض‌ ناشی‌ از آن‌ است. » و بعد این مشاغل را تعریف می‌کند که در صدر آنها کار در معدن را می‌توان دید: «کار در معادن‌ اعم‌ از تحت‌ الارضی‌ یا سطح‌ الارضی‌ که‌ ایجاب‌ می‌نماید کارگران‌ در تونل‌ها و راهروهای‌ سرپوشیده‌ به‌ استخراج‌ بپردازند. کار استخراج‌ شامل‌ جدا کردن‌ یا منفجر ساختن‌ مواد از سطح‌ کار، حمل‌ مواد عملیات‌ مربوط‌ به‌ انفجار، اداره‌ تاسیسات‌ آب‌ و برق‌ در داخل‌ معدن‌ و به‌طور کلی‌ هرگونه‌ مباشرت‌ و نظارتی‌ که‌ ایجاب‌ نماید کارگر در تونل‌ها، راهروها یا میله‌های‌ معدن‌ انجام‌ وظیفه‌ نماید، است. » مطابق این قانون «بیمه‌شدگانی که حداقل 20 سال سابقه کار متوالی یا 25 سال سابقه کار متناوب و پرداخت حق بیمه در کارهای سخت و زیان‌آور را دارا باشند، بدون شرط سنی می‌توانند درخواست بازنشستگی از سازمان تامین اجتماعی نمایند. » در این بین یکی از دغدغه‌های اصلی کارگران معدن کمبود تسهیلات و خدماتی است که طبق قانون باید به آنها تعلق گیرد. مطابق ماده 52 قانون کار، کارگران معادن نباید بیشتر از شش ساعت در روز و 36 ساعت در هفته فعالیت کنند. این در حالی است که اکثر کارگران این بخش در سراسر کشور در دو تا سه شیفت کاری به صورت مداوم طی 15 روز کار می‌کنند. هم اکنون نزدیک به 10‌هزار نفر در معادن زغال کشور مشغول به کار هستند که باید سالانه 5/2‌میلیون تن کنسانتره زغال مورد نیاز برای شرکت ذوب آهن اصفهان را به تولید برسانند. از طرف دیگر با توجه به افزایش ظرفیت این شرکت و طراحی شرکت‌های دیگر فولاد به روش کوره بلند پیش‌بینی می‌شود که نیاز کشور به زغال سنگ از گذشته بیشتر شود که لازمه آن سرمایه‌گذاری در معادن زغال کشور است.

منشأ خطر کجاست؟

نبود فرهنگسازی صحیح در استفاده از دستگاه‌ها و خدمات ایمنی می‌تواند میزان مرگ و میر را در معادن به شدت افزایش دهد؛ در واقع یکی از معضلات اصلی عدم امنیت جانی در معادن نبود آموزش صحیح در ارتباط با نحوه استفاده از دستگاه‌های سنگین است. همچنین امنیت جانی در معادن روباز بسیار کمتر از معادن زیرزمینی است و با وجود نظارت مسئولان ایمنی، تعدادی از کارگران برای امنیت جانی خود تلاشی نکرده و از ابزار ضروری همانند کلاه ایمنی و ماسک به علت‌هایی چون گرما و سنگینی آنهاستفاده نمی‌کنند. طبق ماده 18 آیین‌نامه نظام مهندسی در قوانین مربوط به بخش معدن وجود مسئول ایمنی، فنی و مسئولان ناظر در هنگام کار الزامی است، اما برخی از کارفرماها با سهل‌انگاری و عدم آموزش و شرح شغلی معین در رابطه با کارکرد دستگاه‌های سنگین، خطرات این کار را جدی نمی‌گیرند. همچنین عدم معاینه شاغلان و کارگران معدن، یکی از معضلات اصلی و البته زجرآور فعالان این حوزه است؛ در حالی که وجود یک درمانگاه و پزشک یا کارشناس بهداشت در هر معدنی الزامی است اما در هیچ‌یک از معادن داخل کشور درمانگاهی ساخته نشده است تا کارگران و مسئولان معدن کمتر دچار بیماری شوند. بر اساس آنچه اخیرا از سوی ناظران بخش خصوصی اعلام شده است تجهیزات ایمنی معادن زغال نظیر دستگاه‌های هشدار‌دهنده گازهای خطرناک، سیستم‌های ضدجرقه، تهویه مطلوب و امکانات مربوط به نگهداری از سقف و دیواره‌های معادن به شدت ناکارا هستند. ماشین‌آلات معادن زغال سنگ با کمترین بهره‌وری مشغول فعالیت هستند و علاوه بر اینکه موجب اتلاف وقت و توان نیروی انسانی مجرب و متخصص کشور می‌شود، از بهره‌وری معادن زغال سنگ به شدت می‌کاهد. توجه به سرمایه‌گذاری و استفاده از تجهیزات جدید و آموزش کارگران در استفاده از تجهیزات، جزو نکاتی است که می‌تواند در کاهش حوادث بخش معدن موثر واقع شود.

آموزش و تجهیزات

بحث آموزش و آمادگی کارگران معدنی برای انجام فعالیت‌های معدنی موضوعی است که در دولت یازدهم مورد توجه مسئولان قرار گرفته و سبب شده تا بودجه‌ای برای آموزش کارگران معدنی در نظر گرفته شود. سازمان نظام مهندسی معدن ایران اجراکننده و ناظر دوره‌های آموزشی است و مدرسان کلاس‌ها را معرفی می‌کند و سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) نیز تامین اعتبار برای اجرایی شدن این طرح را برعهده دارد. در این میان سازمان فنی و حرفه‌ای کشور به کارورزان دوره‌ها در پایان کار، مدرک اعطا می‌کند. آموزش کارگران در حوزه‌های مختلف فعالیت‌های معدنی همچون بهره‌برداری از معادن، جابه‌جایی و حمل‌ونقل مواد معدنی از سوی افراد فعال در این بخش در دستور کار قرار گرفته است تا آنها ضمن آشنایی با نحوه عملکرد صحیح، با رعایت نکات ایمنی وظیفه خود را به درستی انجام داده و از بروز خسارت جلوگیری کنند. طرح آموزش کارگران در هفت استان به شکل آزمایشی انجام شده و قرار است در سایر استان‌ها نیز به مرحله اجرا برسد. نکته مهم درباره برگزاری این دوره‌ها رضایتمندی کارگران معدنی از حضور در این کلاس‌هاست. در واقع سیستم تعریف‌شده دوره‌های آموزشی برای کارگران معدنی است، اما در برخی موارد متخصصان نیز در کلاس‌های آموزشی حاضر بوده‌اند. در بحث آموزش نقش سازمان‌ها و گروه‌های بخش خصوصی فعال در حوزه معدن نیز می‌تواند به اجرای دوره‌های آموزشی کمک کند. به‌عنوان مثال اتاق‌های بازرگانی که گروهی با عنوان کمیسیون معدن در آنها فعال است، می‌توانند با رایزنی با کشورهای دیگر زمینه انتقال دانش فنی و فناوری‌های نوین را فراهم کنند. سیاستگذاران معدنی کشور به منظور تولید این ماده معدنی با کمترین حوادث و بالاترین بهره‌وری باید برای تجهیز و نوسازی معادن زغال سنگ اقدام کرده و با زنده کردن مطالبات شرکت‌های زغال سنگ، امکان کاهش حوادث، گسترش فعالیت‌های اکتشافی و افزایش سطح استخراج را فراهم کنند.