چه کسی قرار است به عنوان وزیر اطلاعات و جایگزین شهید اسماعیل خطیب، در پاستور مستقر شود؟ مسعود پزشکیان برای امنیتیترین و اطلاعاتیترین وزارتخانه دولت خود چه کسی را به نمایندگان معرفی خواهد کرد؟ این سوالات پر تکراری است که از زمان شهادت اسماعیل خطیب در اواخر اسفندماه سال گذشته، نقل محافل رسانهای بوده و هنوز پاسخ روشنی به آن داده نشده است.
آن هم در شرایطی که براساس اصل ۱۳۵ قانون اساسی، رئیس جمهور برای وزارتخانههای فاقد وزیر، صرفا به مدت ۳ ماه میتواند سرپرست تعیین کند؛ اما این مهلت با استجازه مسعود پزشکیان از رهبر انقلاب به تعویق افتاد. حال با توجه به آنکه اطلاعاتیترین وزارتخانه دولت بیش از ۶ ماه است که توسط سرپرست اداره میشود، نمایندگان مجلس خواهان آن هستند که رئیسجمهوری هر چه زودتر، وزیر پیشنهادی خود را معرفی کند.
شرط اجتهاد برداشته میشود؟
از زمان به شهادت رسیدن اسماعیل خطیب، گمانهزنیها مبتنی بر این بود که شرط اجتهاد و روحانی بودن وزیر اطلاعات برداشته شود؛ اقدامی که نیاز به درخواست دولت برای اصلاح قانون و تصویب آن توسط مجلسیها داشت، اما در نهایت نمایندگان مجلس، دست به قلم شده و طرحی دو فوریتی به نام «اصلاح قانون تاسیس وزارت اطلاعات و شرایط انتصاب وزیر اطلاعات» را تدوین و ارائه کردند. این طرح در جلسه علنی روز (یکشنبه ۲۴ آبان ماه) در صحن علنی مجلس بررسی شد و نمایندگان با ۱۹۲ رای موافق، ۴۹ رای مخالف و ۴ رای ممتنع از مجموع ۲۶۷ نماینده حاضر در جلسه، آن را تصویب کردند.
اگر چه این طرح صرفاً به حذف شرط اجتهاد از شرایط تصدی این وزارتخانه محدود نمیشود و نمایندگان به دنبال ایجاد دو سازمان مستقل در ساختار این وزارتخانه با مأموریتهای حفاظت اطلاعات و عقیدتی ـ سیاسی هستند، اما حذف شرط اجتهاد، دست دولتمردان را در انتخابات وزیر برای این وزارتخانه مهم باز میگذارد؛ چرا که وزارت اطلاعات، نسبت مستقیم با امنیت در داخل و خارج از مرزهای کشور دارد و در شرایطی که سایه جنگ دوباره بر آسمان کشور سنگینی میکند، اهمیت این وزارتخانه را دوچندان میکند.
صف خلوت پشت در وزارت اطلاعات
از سوی دیگر، در شرایطی که به دلایل امنیتی، نام سرپرست وزارت اطلاعات از سوی دولت رسانهای نشده است، تعدد اسامی گزینههای پیشنهادی برای سکانداری این وزارتخانه زیاد نیست؛ وزیری که به خاطر حساسیت عملکرد و وظایف وزارت اطلاعات، باید تایید رهبر انقلاب را هم داشته باشد. در این میان، خبرگزاری فارس از احتمال انتخاب محمدصادق معتمدیان به عنوان وزیر پیشنهادی اطلاعات روایت کرده و سید عباس موسوی، سرپرست معاونت سیاسی رئیس جمهور هم حضور مصطفی پورمحمدی را در میان گزینههای احتمالی را تایید کرد.
«محمدصادق معتمدیان» نامی است که این روزها بیش از هر نام دیگری برای سکانداری وزارت اطلاعات شنیده میشود. او که در دولت چهاردهم به عنوان استاندار تهران انتخاب شده است. او از سال ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹ به عنوان استاندار خراسان جنوبی و از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۰ به عنوان استاندار خراسان رضوی در دولت دوازدهم فعالیت کرده است. مهرماه ۱۴۰۰ تاکنون به عنوان استاندار آذربایجان غربی در دولت سیزدهم فعالیت کرده است.
«مصطفی پورمحمدی»، وزیر دادگستری دولت روحانی و وزیر کشور دولت احمدی نژاد نیز از دیگر نامهایی است که نامش برای تصدی امنیتیترین وزارتخانه دولت مطرح میشود ولی برخی خبرهایی که از دولت شنیده میشود حکایت از آن دارد که پورمحمدی از گردونه رقابتها کنار رفته است، اما هنوز به صورت رسمی تایید نشده است.
نام «احمد شفیعی» هم در برخی خبرها مطرح شده بود، اما او نیز یک گزینه با احتمال ضعیف برای این وزارتخانه است. شفیعی معاون پژوهشی وزارت اطلاعات در سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۴ (دولت اصلاحات) بوده است.
«علیرضا رشیدیان»، رئیس سازمان حج و زیارت هم از دیگر گزینههای احتمالی برای حضور در وزارت اطلاعات است. او در زمان ریاست جمهوری آیتالله هاشمی رفسنجانی و سید محمد خاتمی، مدیر کل اطلاعات استان خراسان بزرگ بود. رشیدیان در دولت دوم سید محمد خاتمی و دو سال در دولت اول محمود احمدینژاد، معاون وزیر اطلاعات و مدتی نیز در بیت رهبری بوده است. او همچنین استاندار خراسان رضوی در دولت دوازدهم را هم در کارنامه خود دارد.
همچنین سایت اصولگرای تابناک، از مجید انصاری و حجتالاسلام پورفلاح به عنوان دو گزینه پیشنهادی وزارت اطلاعات نام برده است، اما بررسی گزینههای پیشنهادی حکایت از آن دارد که در صورت حذف شرط اجتهاد، معتمدیان و رشیدیان میتوانند گزینه قویتری برای حضور در وزارت اطلاعات باشند.
محمدی ری شهری؛ اولین سکاندار وزارت اطلاعات
تا پیش از سال ۶۲ «دفتر اطلاعات نخست وزیری» بود که وظیفه وزارت اطلاعات را انجام میداد، اما از سال ۶۲ و بعد از ترور شخصیتها و مقامات سیاسی تصمیم گرفته شد تا به منظور جلوگیری از چنین اتفاقاتی نهاد و سازمانی با مسئولیت گسترده در زمینه اطلاعاتی و امنیتی تاسیس شود. در این راستا ۲۷ مرداد ماه ۱۳۶۲ بود که قانون تشکیل وزارت اطلاعات مصوب شد.
با مروری بر اسامی وزرای اطلاعات در دولتهای مختلف میتوان دید که در ۱۴ دولت، ۸ وزیر در قامت وزیر اطلاعات ظاهر شدند. این وزارتخانه نیز در برخی دورهها چالشهایی را پیش روی خود داشته است.
اولین وزیر اطلاعات، محمد محمدی ریشهری بوده است که خود از مؤسسین این وزارتخانه محسوب میشد. او در دولتهای سوم و چهارم که ریاست جمهوری در اختیار آیتالله خامنهای بوده است، سکان وزارت اطلاعات را در دستان خود داشت. ری شهری در فروردین ماه ۱۴۰۱ درگذشت. علی فلاحیان دومین وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی بوده است. او در هر دو دولت آیتالله هاشمی رفسنجانی یعنی؛ در میان سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۶ عهدهدار وزارت اطلاعات بوده است.
بعد از روی کار آمدن سیدمحمد خاتمی در سال ۱۳۷۶، او قربانعلی دری نجف آبادی را در سمت وزارت اطلاعات جای داد. اما وی نتوانست بیشتر از یک سال در این منصب حضور یابد و در پی افشای پرونده قتلهای زنجیرهای در سال ۱۳۷۷ از سمت خود استعفا داد و علی یونسی از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۰، کلیددار وزارت اطلاعات شد.
۲ وزیر در ۸ سال ریاست جمهوری احمدینژاد
دولت نهم با پیروزی محمود احمدینژاد روی کار آمد. وی در چهار ساله اول ریاست خود، محسنی اژهای و در چهار ساله دوم، حیدر مصلحی را به عنوان وزرای اطلاعات دولتهای خود برگزید.
پر ماجراترین دوره وزارت اطلاعات را میتوان دوره مربوط به حیدر مصلحی و حواشی آن در دولت محمود احمدینژاد باشد که رئیس جمهور اسبق تلاش کرد، وزیر را از سمتش عزل کند. اما به حکم رهبر شهید انقلاب، مصلحی در سمت خود باقی ماند و همین امر موجب قهر ۱۱ روزه احمدینژاد شد. البته پیش از آن هم محسنیاژهای وزیر اطلاعات دولت نهم به دلیل اختلاف نظرها با رئیس جمهور وقت توسط محمود احمدینژاد از سمت خود برکنار شد و محمود احمدینژاد برای یک ماه سرپرست این وزارتخانه شد.
روحانی و یک وزیر اطلاعات در دو دولت/ خطیب به همراه خانوادهاش به شهادت رسید
با روی کار آمدن دولت حسن روحانی در سال ۱۳۹۲، سیدمحمود علوی سکانداری وزارت اطلاعات را به دست گرفت. وی در دولت دوازدهم نیز با حفظ سمت خود در وزارت اطلاعات توانست بلند مدتترین دوره حضور در این وزراتخانه را به خود اختصاص دهد.
در دوره سه ساله دولت سیزدهم ابراهیم رئیسی، اسماعیل خطیب که سابقه فعالیت در وزارت اطلاعات را از قبل در کارنامه خود داشت، در قامت وزیر این وزارتخانه ظاهر شد. خطیب درحالی سکانداری وزارت اطلاعات دولت رئیسی را تحویل گرفت که از زمان معرفی او به عنوان وزیر پیشنهادی تا روز رأی گیری، هجمههای زیادی علیه او از سوی پایداریها شکل گرفته بود. ادعاهای مطرح شده درباره خطیب در جلسه بررسی صلاحیتش جنجالهای زیادی را برپا کرد، اما خطیب از این ادعاها عبور کرد و حاضر نشد بخاطر پاسخگویی به این طیف، اسناد محرمانه و امنیتی را فاش کند.
دوره وزارت اسماعیل خطیب در دولت سیزدهم هم حواشی زیادی به همراه داشت؛ اعتراضات پاییز ۱۴۰۱ در پی فوت مهسا امینی و برخی اقدامات تروریستی در کشور، دوران پر التهابی را برای این وزارتخانه رقم زده بود. انتخاب دوباره اسماعیل خطیب در دولت چهاردهم نیز انتقاداتی را از سوی برخی سیاسیون حامی دولت درپی داشت. همچنین وقوع دو جنگ نظامی ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، و اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ از جمله اتفاقات تلخ در دوران وزارت خطیب در دولت چهاردهم بود. او در ۲۷ اسفندماه سال ۱۴۰۴، به همراه همسر و دخترش توسط آمریکا و اسرائیل به شهادت رسید.
جوانترین و مسنترین وزرای اطلاعات
بررسی سن ۸ وزیر اطلاعات از ابتدا تا دولت چهاردهم، حکایت از آن دارد که محمد محمدی ریشهری اولین وزیر اطلاعات که در سن ۳۸ سالگی سکان این وزارتخانه را به دست گرفت و عنوان جوانترین وزیر این وزارتخانه را از آن خود کرده است. سید اسماعیل خطیب با ۶۳ سال سن، مسنترین وزیر اطلاعات محسوب میشود که در دولت چهاردهم بر این کرسی تکیه زد.
*در جدول زیر میتوانید همه وزرای اطلاعات و سوابقشان پیش از وزارت و پس از آن را مشاهده کنید؛
|
ردیف |
وزرای اطلاعات/ سن در زمان وزیر شدن |
دولت/ سال خدمت |
سوابق قبل از وزارت |
سوابق بعد از وزارت |
|
۱ |
محمد ری شهری ۳۸ سال |
دولت سوم ۱۳۶۴_۱۳۶۳ |
*حاکم شرع دادگاههای انقلاب اسلامی * دادگاه انقلاب ارتش |
* دادستان کل کشور *دادستان ویژه روحانیت * تولیت شاهعبدالعظیم * نمایندگی مردم تهران در مجلس خبرگان رهبری * نمایندگی ولی فقیه و سرپرست حجاج * دبیر کلّی جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب اسلامی * رئیس مؤسسه فرهنگی دارالحدیث فوت شده در اول فرودین ۱۴۰۱* |
|
دولت چهارم ۱۳۶۸_۱۳۶۴ |
||||
|
۲ |
علی فلاحیان ۴۰ سال |
دولت پنجم ۱۳۷۲_۱۳۶۸ |
* مسئول بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در استان خوزستان * حاکم شرع آبادان * حاکم شرع کرمانشاه *حاکم شرع مشهد *قائم مقام دادستان کل انقلاب؛ همزمان با همکاری در حفاظت اطلاعات سپاه در زندان اوین *فرمانده کمیته انقلاب اسلامی از سالهای *معاون امنیتی نخستین وزیر اطلاعات |
* نماینده استان خوزستان در مجلس خبرگان رهبری *رئیس سازمان بازرسی نیروهای مسلح |
|
دولت ششم ۱۳۷۶_۱۳۷۲ |
||||
|
۳ |
قربانعلی دری نجف آبادی ۵۲ سال |
دولت هفتم ۱۳۷۷_۱۳۷۶ |
*مسئولیت کمیته انقلاب اسلامی در اراک *امامت جمعه شهر کرد و نمایندگی امام راحل در استان چهار محال و بختیاری *دادستان انقلاب اسلامی در استان چهار محال و بختیاری *عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام * نماینده مجلس در دورههای دوم، چهارم و پنجم |
*دادستان کل کشور * نماینده ولی فقیه در استان مرکزی و امام جمعه اراک * عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام * نماینده استان تهران در مجلس خبرگان رهبری |
|
۴ |
علی یونسی ۴۳ سال |
دولت هفتم ۱۳۸۰_۱۳۷۸ |
*رئیس سازمان قضایی نیروهای مسلح |
* دستیار رئیسجمهور ایران (روحانی) در امور اقوام و اقلیتهای دینی و مذهبی |
|
دولت هشتم ۱۳۸۴_۱۳۸۰ |
||||
|
۵ |
غلامحسین محسنی اژهای ۴۹ سال |
دولت نهم ۱۳۸۸_۱۳۸۴ |
* مسئول گزینش وزارت اطلاعات *نماینده قوه قضاییه در وزارت اطلاعات * دادستان ویژه روحانیت تهران از سال * دادستان کل ویژه روحانیت از سال *مسئول مجتمع قضایی ویژه رسیدگی به جرائم کارکنان دولت |
* دادستان کل کشور * سخنگوی قوه قضائیه * معاون اول رئیس قوه قضائیه * رئیس قوه قضائیه |
|
۶ |
حیدر مصلحی ۵۲ سال |
دولت دهم ۱۳۹۲_۱۳۸۸ |
*مسئول عقیدتی، سیاسی کمیته انقلاب اسلامی در تهران *مسئول سیاسی - بخش خارجی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم *مسئول سیاسی نمایندگی امام خمینی در قرارگاه کربلای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مناطق عملیاتی جنوب و غرب کشور * نمایندگی امام خمینی در قرارگاه کربلا سپاه، مناطق عملیاتی جنوب و غرب کشور * نمایندگی امام خمینی در قرارگاه خاتم سپاه در مناطق عملیاتی جنوب و غرب کشور * نماینده ولی فقیه در نیروی زمینی سپاه در تهران * نماینده ولی فقیه در نیروی مقاومت بسیج در تهران * نماینده ولی فقیه در نیروی هوایی سپاه در تهران * عضو شورای نمایندگان ولی فقیه در مناطق اهل سنت *رئیس شورای برنامهریزی مدارس علمیه اهل سنت *عضویت در گروه ۶+۵اصولگرایان *عضو هیئت مرکزی نظارت شورای نگهبان در استان و شهر تهران *نماینده ولی فقیه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه |
*مشاور رئیس کمیته امداد امام خمینی (ره) |
|
۷ |
سید محمود علوی ۵۹ سال |
دولت یازدهم ۱۳۹۶_۱۳۹۲ |
*نماینده ستاد مرکزی انقلاب اسلامی در جنوب فارس * نماینده دفتر امام خمینی در لامرد * مخبر و سخنگوی کمسیون شوراها و امور داخلی *معاونت نظارت و بازرسی و معاونت روابط عمومی و تبلیغات سازمان عقیدتی سیاسی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح *رئیس سازمان عقیدتی سیاسی ارتش *نماینده تهران در مجلس خبرگان رهبری |
* دستیار رئیسجمهور ایران (پزشکیان) در امور اقوام و اقلیتهای دینی و مذهبی |
|
دولت دوازدهم ۱۴۰۰_۱۳۹۶ |
||||
|
۸ |
سیداسماعیل خطیب ۶۰ سال |
دولت سیزدهم ۱۴۰۰-۱۴۰۳ |
*حضور در اطلاعات عملیات سپاه *فعالیت در وزارت اطلاعات *حضور در دفتر مقام معظم رهبری *ریاست مرکز حفاظت اطلاعات قوه قضاییه |
* در حمله اسرائیل و آمریکا به شهادت رسید |
|
دولت چهاردهم ۱۴۰۳-۱۴۰۴ |
||||
|
۹ |
؟؟؟؟ |
دولت چهاردهم ۱۴۰۵ |
؟؟؟؟ |
؟؟؟؟؟ |