چرا اینترنت ایران نرمال نیست؟/ دلیل کندی اینترنت
پس از روزهای طولانی قطع کامل اینترنت جهانی که از اواخر بهمن ۱۴۰۴ شروع شد و تا اوایل خرداد ۱۴۰۵ ادامه داشت، از حدود پنجم خرداد اتصال به اینترنت خارجی به صورت محدود و کنترلشده برگشته است. طبق اطلاعات سایتهای نظارتی مثل Cloudflare Radar و NetBlocks، میزان ترافیک فعلی فقط حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد سطح معمولی قبل از اختلال است. یعنی اینترنت خارجی باز شده، اما هنوز خیلی محدود و کند عمل میکند.
ارزیابی کارشناسان نشان میدهد فناوری «بررسی عمیق بستههای داده» (DPI) پروتکلهای قدیمی VPN را به راحتی شناسایی و مسدود میکند. پروتکلهای پیشرفتهتری مانند VLESS با Reality مقاومترند، اما همچنان نیاز به بهروزرسانی مداوم دارند.مراکز داده و شرکتهای بزرگ ارتباطی همچنان ترافیک کشور را مدیریت میکنند. بیشتر ترافیک از مسیر شرکتهایی مثل مخابرات ایران (TCI)، ایرانسل، آسیاتک، رسپینا و همراه اول رد میشود. بعضی مراکز داده داخلی مثل آسیاتک وضعیت بهتری برای سرویسهای ایرانی دارند، اما برای سایتهای خارجی مشکلدارند.
مراکز دادههایی مثل هایوب، صفرویک، شاتل، امین قم و ایرانسل برای دسترسی به سرویسهای خارجی اغلب کند یا قطع هستند. مراکز خارجی مثل Hetzner و OVH هم سرعت پایینی دارند یا گاهی کاملا کار نمیکنند.
آدرسدهی اینترنتی (IPv۶) حدودا صفر است و تقریبا همه ترافیک روی سیستم قدیمی IPv۴ فشرده میشود. این فشردگی یکی از دلایل اصلی کندی و ناپایداری اینترنت فعلی است.
به زبان خیلی ساده: IPv۴ مثل یک جاده قدیمی و باریک با تعداد محدود لاین است. حدود ۲۰ سال پیش ظرفیتش تمام شده و حالا همه دستگاهها و سایتها مجبورند روی همین جاده شلوغ حرکت کنند. IPv۶ مثل ساخت جادههای جدید، عریض و مدرن با فضای خیلی زیاد است که سرعت بهتر، تأخیر کمتر و مدیریت راحتتری دارد.
وضعیت اینترنت موبایل و ثابت
در تاریخ ۲۶ خرداد ۱۴۰۵، فقط ۲ تا ۸ درصد ترافیک از گوشیهای موبایل تأمین میشود و بیشتر کاربران به اینترنت خانگی (ثابت) و وایفای روی آوردهاند. اینترنت موبایل به خاطر محدودیتهای بیشتر، سرعت پایینتر در ساعات شلوغ و نوسانات شدید، کمتر پایدار است.
کیفیت کلی اینترنت بعد از بازگشایی، متوسط رو به پایین است. استفاده از پروتکل جدیدتر وب (HTTP/۲) حدود ۸۸٫۷ درصد ترافیک را پوشش میدهد که پیشرفت خوبی است، اما کمتر از ۰٫۱ درصد از پروتکل مدرنتر (HTTP/۳ مبتنی بر QUIC) استفاده میشود.
چرا این مهم است؟ کارشناسان میگویند در شبکههایی با تاخیر بالا و از دست رفتن بستههای داده (مثل اینترنت ایران)، HTTP/۲ هنوز مشکل «مسدود شدن خط» در سطح TCP دارد و در شبکههای ناپایدار موبایل یا وایفای ضعیفتر عمل میکند. HTTP/۳ این مشکل را بهتر حل میکند.
مشکلات عمیقتری هم هست: حجم بالای فایلهای سایتها، بهینه نبودن تصاویر و عناصر، و ضعف در سرعت بارگذاری اولیه صفحات.
چرا اینترنت کند و ضعیف است؟
محدود کردن پهنای باند (عرض باند) بینالمللی و نوسانات روزانه، دلیل اصلی کندی هستند. صبحها بهتر است، اما عصرها (ساعات پیک) سرعت خیلی افت میکند. فشردهسازی ترافیک روی IPv۴، مسیرهای محدود بین مراکز داده و سیستمهای پیشرفته نظارت (مثل DPI) هم تأثیر زیادی دارند.
امیر رشیدی، مدیر امنیت سایبری و حقوق دیجیتال در گروه میان (FilterWatch)، در تحلیلهای خود تاکید کرده که این محدودیتها بخشی از استراتژی کنترل دسترسی است و نه فقط مشکلات فنی.
چرا بعضی سایتها باز نمیشوند؟
سیستم «لیست سفید» باعث شده فقط سایتهای ایرانی مثل آپارات، دیجیکالا، بله و سرویسهای دولتی راحت در دسترس باشند. سایتهای خارجی مثل گوگل، واتساپ، اینستاگرام، چتجیپیتی و گیتهاب اغلب کند یا کاملا مسدود هستند.
چرا فیلترشکن (VPN) گاهی کار نمیکند؟
بررسیها و نظر کارشناسان نشان میدهد که فناوری Deep Packet Inspection (DPI) -یعنی بررسی عمیق بستههای داده- الگوهای ترافیک را دقیق شناسایی میکند. پروتکلهای قدیمی مثل OpenVPN و WireGuard به راحتی تشخیص داده شده و مسدود یا کند میشوند.
دریک میچلسون، متخصص امنیت در Check Point، توضیح میدهد: «دولتها به راحتی آدرس سرورهای VPN را پیدا و بلاک میکنند... DPI پیشرفته باعث میشود شبکه خیلی غیرقابل اعتماد شود.»
پروتکلهای پیشرفتهتر مثل VLESS با Reality یا Hysteria ۲ مقاومترند، چون ترافیک را شبیه مرور معمولی نشان میدهند، اما حتی اینها هم نیاز به بهروزرسانی مداوم دارند.
چرا اینترنت با بعضی وایفایها بهتر کار میکند؟
اتصال به مراکز داده و اپراتورهای مختلف دلیل اصلی است. مثلاً آسیاتک گاهی مسیر بهتری نسبت به ایرانسل فراهم میکند.
قطعی طولانی و محدودیتها باعث شده رباتهای گوگل کمتر به سایتهای ایرانی دسترسی داشته باشند و رتبه آنها در جستوجوهای جهانی پایین بیاید. در بازار هم اینستاگرام کاربران فعال، پست و لایک خیلی کمتری دارد و بسیاری کسبوکارهای آنلاین هنوز در حال جبران خسارت ۸۸ روز قطع هستند.
در نتیجه: وضعیت اینترنت ایران در ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ هرچند نسبت به روزهای اول بازگشایی بهتر شده، اما همچنان تحت کنترل شدید، محدود و ناپایدار است. تمرکز روی زیرساختهای داخلی، محدود کردن پهنای باند خارجی و سیستمهای نظارتی پیشرفته مثل DPI، چالشهای اصلی کاربران و کسبوکارهای دیجیتال هستند.
