خطر حمله دوباره آمریکا به ایران بعد از حج جدی است؟
آتشبس شکننده میان ایران و ایالات متحده به حساسترین مرحله رسیده و راهروهای دیپلماتیک در تهران، واشنگتن و اسلامآباد روزهای پرتحرکی را سپری میکنند. اگرچه سایه تهدیدهای نظامی آمریکا و هشدارهای واشنگتن مبنی بر ضرورت دریافت «پاسخ درست» از تهران همچنان بر فضای سیاسی سنگینی میکند، اما تحولات چند روز اخیر نشان میدهد که هر دو طرف، با وجود حفظ گارد نظامی، مسیر سنگلاخی دیپلماسی را ترجیح میدهند. در این میان، تهران در حال تنظیم پاسخ خود به متن ارسالی از سوی آمریکا است؛ بستهای که گفته میشود شامل چارچوبهای کلان، جزئیات اجرایی و اقدامات اعتمادساز به عنوان تضمین است.
آمادگی در میدان، انعطاف در دیپلماسی
در شرایطی که واشنگتن تلاش میکند با ابزار تهدید به ازسرگیری حملات نظامی، دست بالا را در مذاکرات داشته باشد، مسئولان ارشد ایران پیامی دوگانه، اما همراستا را به طرف مقابل ارسال میکنند؛ آمادگی کامل برای دفاع در صورت وقوع جنگ و باز بودن درهای دیپلماسی برای صلح.
در همین راستا، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در دیدار با سرلشکر امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش، بر حمایت کامل دولت از بنیه دفاعی کشور تاکید کرد. رئیسجمهور با تقدیر از پاسخهای قاطع ارتش در مواجهه با تهدیدات آمریکا و اسرائیل، نقش نیروهای مسلح را در شرایط «جنگ ترکیبی» فعلی، تعیینکننده خواند و اعلام کرد که دولت با تمام ظرفیت برای نوسازی تجهیزات و افزایش توان بازدارندگی در کنار ارتش ایستاده است. در این دیدار، فرمانده کل ارتش نیز گزارشی از وضعیت عملیاتی و روند «بازآماد و ارتقای توان رزمی یگانها در دوره آتشبس» ارائه داد و تاکید کرد که ارتش آماده پاسخ به هرگونه ماجراجویی است.
از سوی دیگر، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز رویکرد رسمی ایران را به روشنی تبیین کرد. او با اشاره به هماهنگی کامل میان میدان و دیپلماسی گفت: «هرجا لازم باشد بجنگیم، میجنگیم؛ هرجا لازم باشد مذاکره کنیم، مذاکره میکنیم.» عراقچی تاکید کرد که اگر منافع نظام اقتضا کند، دیپلماتها با همان قوتی که نیروهای مسلح در عرصه دفاع حاضر میشوند، در میدان گفتوگو حاضر خواهند شد. این مواضع نشان میدهد تهران بر خلاف تصور برخی تحلیلگران غربی، مذاکره را نه از موضع ضعف یا انفعال، بلکه به عنوان ابزاری برای تثبیت صلح و بر اساس واقعیتهای میدانی دنبال میکند.
واقعیت ماجرای خروج اورانیوم از ایران چیست؟
یکی از اصلیترین چالشها در مسیر دستیابی به توافق نهایی برای پایان دادن به درگیریها، مسئله ذخایر اورانیوم غنیشده ایران است. رسانههای غربی در روزهای گذشته تمرکز ویژهای روی این موضوع داشتهاند که گاه با چاشنی شایعهسازی همراه بوده است.
خبرگزاری رویترز در گزارشی مدعی شد که آیتالله مجتبی خامنهای رهبر انقلاب دستور داده است ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران (نزدیک به سطح تسلیحاتی) در داخل کشور باقی بماند. رویترز این مسئله را به عنوان یک مانع بزرگ در مذاکرات توصیف کرد، چرا که موضوع بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصد غنیشده، از پیچیدهترین گرههای توافق میان ایران و آمریکا است. همزمان آسوشیتد پرس در گزارشی مدعی شد که کنترل مذاکرات از دست عراقچی و قالیباف خارج شده و مستقیما از سوی سپاه پاسداران هدایت میشود.
ادعای رویترز، اما خیلی زود از سوی منابع مختلف تکذیب شد. یک مقام ارشد ایرانی در گفتوگو با علی هاشم، خبرنگار شبکه الجزیره، گزارش رویترز را کاملاً فاقد صحت دانست و آن را «تبلیغات دشمنان توافق» برای تخریب فضای مذاکرات خواند. این مقام مطلع تاکید کرد که هیچ فرمان جدیدی در این رابطه صادر نشده و موضع ایران ثابت است؛ تهران در صورت پیشرفت مذاکرات، خود اقدام به کاهش غنای این مواد خواهد کرد و این موضوع اساساً مربوط به مراحل بعدی گفتگوهاست. جالب اینجا بود که حتی فاکسنیوز، رسانه نزدیک به تندروهای آمریکا نیز گزارش داد که مقامات کاخ سفید ادعای رویترز درباره دستور جدید در مسئله اورانیوم غنیشده را تکذیب کردهاند. این تکذیب متقابل نشان میدهد که ساختار سیاسی واشنگتن نیز در این مرحله مایل نیست شایعات رسانهای، مسیر دیپلماسی در جریان را مسدود کند.
پاسخ ایران به متن آمریکا؛ کاهش شکافها در گرو پایان وسوسه جنگ
مهمترین تحول دیپلماتیک کنونی، بررسی متن پیشنهادی آمریکا در تهران است. خبرگزاری ایسنا تایید کرد که جمهوری اسلامی ایران در حال بررسی و تدوین پاسخ خود به متن ارسالی از سوی واشنگتن است. بر اساس این گزارش، ایران تلاش دارد تا پاسخ خود را در سه لایه «چارچوب کلان»، «برخی جزئیات فنی و حقوقی» و «اقدامات اعتمادساز به عنوان تضمین» تنظیم کند.
ارزیابیها نشان میدهد که متن پیشنهادی آمریکا تا حدود زیادی توانسته شکافهای میان دو طرف را کاهش دهد و کار بر روی چارچوب یک «توافق موقت» در جریان است. با این حال، بزرگترین مانع فعلی، بیپاسخ ماندن مسئله تضمینها و تداوم ادبیات تهدیدآمیز واشنگتن است. همانطور که رسانههای داخلی اشاره کردهاند، کمتر شدن این شکافها و رسیدن به نقطه نهایی، نیازمند آن است که واشنگتن «وسوسه جنگ» و نگاه نظامی به این بحران را کنار بگذارد. تا زمانی که سایه تهدید بر سر میز مذاکره باشد، گامهای اعتمادساز با احتیاط بیشتری برداشته خواهند شد.
محور اسلامآباد؛ تکاپوی همسایه شرقی برای میانجیگری میان تهران و واشنگتن
در این میان، نقش میانجیها برای نزدیک کردن دیدگاههای ایران و آمریکا بیش از گذشته پررنگ شده است و پاکستان در این میان نقش کلیدی را ایفا میکند. محمد اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان، رسماً اعلام کرد که اسلامآباد به تلاشهای خود برای کاهش اختلافات میان تهران و واشنگتن و دستیابی به یک توافق صلح پایدار ادامه خواهد داد.
تکاپوی دیپلماتیک پاکستان در تهران با سفر سناتور سید محسن رضا نقوی، وزیر کشور پاکستان، وارد فاز عملیاتی شد. نقوی که برای دومین بار در روزهای اخیر به تهرآن آمده بود، با سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران دیدار و گفتوگو کرد. همزمان، گزارشهایی درباره سفر احتمالی ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان به تهران مطرح شده است. خبرگزاری رویترز به نقل از منابع خود اعلام کرد که عاصم منیر در حال ارزیابی شرایط برای این سفر به عنوان بخشی از تلاشهای میانجیگرانه است.
با این حال، روند تحویل پاسخ ایران به میانجیها با دقت و وسواس زیادی دنبال میشود. علی هاشم، خبرنگار الجزیره، به نقل از منابع خود در تهران گزارش داد که پاسخ ایران هنوز به طرف پاکستانی تحویل داده نشده است. به گفته یک منبع پاکستانی، مقامات ایرانی از اسلامآباد فرصت خواستهاند تا پارامترهای مدنظر آمریکا را با دقت بیشتری مورد مطالعه و ارزیابی قرار دهند. این امر نشان میدهد تهران تمایلی به تعجیل بیمورد ندارد و میخواهد تمام ابعاد حقوقی و امنیتی متن پیشنهادی را بسنجد.
گفتنی است، در جریان این تحولات، شبکه العربیه مدعی شده بود که وزیر کشور پاکستان با سردار وحیدی فرمانده سپاه دیدار کرده است؛ اما بررسیها نشان داد که این ادعا نادرست بوده و تصاویر منتشر شده مربوط به سال ۲۰۲۴ و دوران وزارت کشور سردار وحیدی در دولت سیزدهم بوده است.
سناریوی هفتههای آینده؛ سایه جنگ یا فرصت صلح؟
در کنار امیدواریهای دیپلماتیک، برخی رسانههای بینالمللی همچنان به گمانهزنی درباره احتمالات بدبینانه میپردازند. پایگاه خبری «میدل ایست آی» در گزارشی به نقل از سه منبع آگاه مدعی شد که احتمال از سرگیری اقدامات نظامی علیه ایران در هفتههای آینده و پس از پایان مراسم حج وجود دارد. بر اساس این گزارش، کشورهای حاشیه خلیج فارس به دولت ترامپ هشدار دادهاند که هرگونه حمله در ایام حج میتواند باعث بروز بحران شدید در کشورهای عربی، سرگردانی صدها هزار زائر و ضربه جدی به جایگاه آمریکا در جهان اسلام شود؛ به همین دلیل در صورت شکست مذاکرات، اقدامات نظامی به بعد از این مناسبت موکول شده است.
اگرچه این سناریوها بیشتر به عنوان ابزار فشار روانی بر روی میز مذاکره چیده میشوند، اما واقعیت این است که پنجره دیپلماسی هنوز باز است. تلاش واسطه پاکستانی برای نزدیک کردن دیدگاهها و تمرکز هر دو طرف بر روی چارچوب یک توافق موقت، نشان میدهد که هزینه جنگ برای هر دو کشور بسیار بالا ارزیابی شده است.
در مجموع، تحولات اخیر نشان میدهد که پرونده بحران ایران و آمریکا به نقطه حساسی رسیده است؛ نقطهای که در آن نه میتوان احتمال جنگ را کاملاً منتفی دانست و نه میتوان از سیگنالهای مثبت دیپلماتیک چشمپوشی کرد.
برای عبور از این وضعیت شکننده، جریانهای اعتدالی و تحلیلی در داخل کشور بر این باورند که کلید حل معما، توازن میان «اقتدار میدانی» و «انعطاف دیپلماتیک» است. ایران با بررسی دقیق متن آمریکایی نشان داده که از مذاکره سازنده استقبال میکند، اما این واشنگتن است که باید با دادن تضمینهای عینی و متوقف کردن ادبیات تهدیدآمیز، بستر را برای یک توافق پایدار فراهم کند. هفتههای آینده و نحوه واکنش آمریکا به اصلاحات و چارچوبهای مدنظر ایران، مشخص خواهد کرد که آیا منطقه به سمت یک صلح نسبی حرکت میکند یا سایه سنگین بحران همچنان باقی خواهد ماند.
