دمشق و آینده‌ای مبهم

  در ماه‌های اخیر، نیرو‌های دولت انتقالی توانسته‌اند بخش‌های مهمی از شمال و شرق سوریه را که قبلاً تحت تصرف نیرو‌های دموکراتیک سوریه (کُرد‌های سوری) بود، به کنترل خود درآورند و توافقی موقت برای یک آتش‌بس چند روزه نیز با این گروه‌ها حاصل شد. امری که به معنای پایان نسبی اختلافات مسلحانه در برخی مناطق است، اما این مورد عاملی بر آرامش سوریه نشده است و هر تصرف و عقب‌نشینی با حمله‌ای دیگر پاسخ داده می‌شود. در این مورد باید اشاره کنیم که یکی از مهم‌ترین چالش‌های امنیتی کنونی، وضعیت اردوگاه و زندان‌های بزرگ در شرق سوریه است که هزاران خانواده و افراد مظنون به پیوند با گروه تروریستی داعش در آن نگهداری می‌شوند. با ورود ارتش سوریه به این اردوگاه‌ها، شورش‌ها، آتش‌سوزی‌ها و تلاش‌های فرار گروهی از زندانیان رخ داده است که خطر افزایش ناامنی را در پی دارد. در مورد آخرین چشم‌انداز‌های سوریه با یکی از تحلیلگران منطقه‌ای گفت‌و‌گو کرده‌ایم. حقیقت‌پور در این مورد معتقد است که سوریه باید با مدیریت نیرو‌ها و گروه‌های ملی اداره شود. 

گروه‌های ملی

منصور حقیقت‌پور، تحلیلگر مسائل خاورمیانه و عضو ادوار کمیسیون امنیت ملی و سیاست‌خارجه با ارزیابی آخرین تحولات میدانی در سوریه و راه‌حل‌های عبور این کشور از بحران‌های سریالی به‌خبرنگار «آرمان ملی» می‌گوید: «برای عبور سوریه از مرحله ناپایدار کنونی و مهار چرخه بازتولید خشونت، حل چالش‌های داخلی با رویکردی فراگیر و مبتنی بر مطالبات واقعی اقوام و گروه‌های ملی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. تجربه بیش از یک دهه بحران در منطقه نشان داده است که اتکای صرف به راه‌حل‌های امنیتی، نه‌تنها به ثبات پایدار منجر نمی‌شود، بلکه زمینه را برای نفوذ بازیگران افراطی و مداخله‌جوی خارجی فراهم می‌کند. از این‌رو، نخستین گام، بازتعریف پروژه دولت‌سازی در سوریه بر پایه شمول سیاسی، عدالت توزیعی و به‌رسمیت شناختن تنوع قومی و مذهبی است. در این چارچوب، مطالبات مشروع کردها، اعراب، علویان، دروزی‌ها، مسیحیان و دیگر گروه‌های قومی و مذهبی باید در قالب اصلاحات نهادی، تمرکززدایی اداری و تضمین مشارکت مؤثر در ساختار قدرت پاسخ داده شود. ایجاد شورا‌های محلی منتخب، توزیع عادلانه منابع، و تضمین حقوق زبانی و فرهنگی می‌تواند اعتماد ازدست‌رفته میان دولت مرکزی و جوامع پیرامونی را بازسازی کند و زمینه جذب نیرو‌های اجتماعی به فرآیند سیاسی را فراهم آورد. بدون چنین رویکردی، خلأ قدرت در مناطق حاشیه‌ای همچنان به میدان مانور گروه‌های مسلح بدل خواهد شد.» 
این تحلیلگر خاورمیانه در همین مورد و با اشاره به ریشه‌های تروریستی در این کشور اضافه می‌‎کند: «هم‌زمان، حذف ساختاری و سیاسی گروه‌های تروریستی و شبه‌نظامی وابسته به منافع خارجی، به‌ویژه جریان‌هایی که با حمایت مستقیم یا غیرمستقیم آمریکا و اسرائیل در پی بی‌ثبات‌سازی سوریه هستند، شرط لازم برای احیای حاکمیت ملی دمشق است. این امر نه فقط از مسیر برخورد نظامی، بلکه از طریق قطع منابع مالی، انزوای سیاسی، و جلوگیری از مشروعیت‌بخشی بین‌المللی به این گروه‌ها امکان‌پذیر است. تقویت ارتش ملی یکپارچه و ادغام نیرو‌های بومی غیرتروریستی در چارچوب ساختار رسمی دفاعی کشور، می‌تواند به تضعیف قطعی بازیگران مسلح بینجامد. ثبات سوریه زمانی محقق می‌شود که راه‌حل سیاسی فراگیر، اراده ملی و استقلال از پروژه‌های ژئوپلیتیکی خارجی به‌طور هم‌زمان پیش بروند. تنها در چنین صورتی است که دمشق می‌تواند از چرخه ناامنی خارج شده و به عاملی برای ثبات منطقه‌ای بدل شود، نه اینکه کانونی برای بازتولید بحران مشاهده کنیم.» 

چالش‌های ترکیبی 

هرچند داعش به طور رسمی مانند سال‌های قبل قدرت قلمرویی در سوریه و خارومیانه ندارد ولی با این حال نشانه‌های بازگشت آن به صورت یک نیروی شورشی و مستقل در بیابان‌های شرق و شمال‌شرق سوریه مشاهده شده است؛ وضعیتی که می‌تواند به سرعت به بحران امنیتی گسترده‌تر تبدیل شود، خصوصاً در شرایطی که دولت کنونی مدعی بازسازی و ادغام نیرو‌های مسلح مختلف است. به‌طور کلی، سوریه امروز با ترکیبی از بحران‌های ساختاری و امنیتی روبه‌روست که هرکدام را می‌توان در گزارش دیگری بررسی کرد. از یک سو دولت انتقالی در تلاش برای تثبیت قدرت و ادغام نیرو‌های مختلف نظامی و غیرنظامی است، و از سوی دیگر تهدید‌های جریان‌های افراطی، اختلافات قومی- مذهبی و کمبود منابع، زمینه‌ای برای تشدید خشونت و بی‌ثباتی فراهم کرده‌اند. این شرایط نه تنها امنیت داخلی سوریه را به مخاطره انداخته، بلکه ریسک‌های فرار منطقه‌ای، موج پناهجویی و تهدیدات تروریستی فرامرزی را نیز برای کشور‌های همسایه افزایش داده است؛ مسئله‌ای که نیازمند توجه و همکاری بین‌المللی گسترده‌تر است.» 

خروج آمریکایی‌ها

در این بین آمریکا هم به دنبال تغییر برنامه‌های خود در سوریه است. در این مورد وال استریت ژورنال، روز پنجشنبه به نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داد که واشینگتن در حال بررسی خروج کامل نیرو‌های آمریکایی از سوریه است. روزنامه وال‌استریت ژورنال گزارش داده که مقام‌های آمریکایی اعلام کرده که آمریکا ممکن است نیروهایش را به طور کامل از سوریه خارج کند؛ اقدامی که می‌تواند راهبرد‌های منطقه‌ای را دگرگون سازد. خبرگزاری هم در این زمینه رویترز اعلام کرده که نتوانسته جزئیات این گزارش را به‌طور مستقل تایید کند. این احتمال وجود دارد که چنین اتفاقی موجب ادامه درگیری‌ها شده و در مجموع پیامد‌های مهمی در سوریه و حتی خاورمیانه داشته باشد.