ژاپن در مسیر بازگشت به بازار ایران

از آغاز تشکیل جمهوری اسلامی ایران، این نخستین‌بار است که یک مقام بلندپایه ژاپنی به ایران سفر می‌کند. البته این به معنای عدم وجود روابط دیپلماتیک یا حتی کمرنگ بودن آن نیست. همواره در حاشیه نشست‌های مجمع عمومی سازمان ملل متحد یا دیگر نشست‌های بین‌المللی، دیدارهای دوستانه‌ای میان سران دو کشور صورت گرفته و مسائل اقتصادی به‌عنوان جذاب‌ترین محور، سوژه گفت‌وگوهای طرفین بوده است. ژاپن با تولید ناخالص داخلی پنج تریلیون دلاری، یکی از برترین اقتصادهای دنیاست و توانسته پس از چین، رتبه دوم را در قاره پهناور آسیا از آن خود کند. از سوی دیگر این کشور صنعتی به‌عنوان یکی از شرکای اصلی تجاری آمریکا به شمار می‌رود و از همین منظر توانسته بود در جریان تحریم‌های نفتی ایران از سوی آمریکا، معافیت‌های نفتی شش ماهه دریافت کند. گفتنی‌ست این کشور یکی از مشتریان اصلی نفت ایران برای خوراک کارخانجات پالایشی و پتروشیمی است تا بتواند چرخ‌های صنعت خود را بچرخاند. از همین رو پس از آنکه ترامپ معافیت‌های نفتی را مجددا تمدید نکرد، فشار زیادی بر اقتصاد این کشور وارد شد. از همین رو به نظر می‌رسد یکی از دلایل اصلی پذیرش میانجی‌گری بین ایران و آمریکا از سوی ژاپن، نیاز این کشور به نفت ایران باشد.

جذابیت نفتی ایران

ژاپن به‌عنوان شریک 90 ساله ایران در تجارت، با سد محکمی به نام تحریم‌های آمریکایی مواجه شده است. اصلی‌ترین تحریم آمریکا معاملات نفتی است که اکنون صنعت این کشور را هدف قرار داده است. کارشناسان بر این باورند که ژاپن حتی به خرید اندک نفت ایران نیز راضی‌ست تا بتواند از این طریق بخشی از هزینه‌های تغییر در ساختار پالایشگاه‌های خود را حذف کند. ساختار پالایشگاه‌های ژاپن با نفت ایران تنظیم شده و عملکرد آنها بر این اساس تعریف شده است. از دست دادن نفت ایران می‌تواند هزینه سنگینی به صنعت ژاپن وارد کند. از همین رو ژاپن به‌شدت مایل است به تجارت نفتی با ایران ادامه دهد. از دیگرسو استعداد سرزمینی ایران برای افتتاح پروژه‌های جدید اکتشاف نفت و گاز، جاذبه دیگری برای طرف ژاپنی‌ست. شرکت‌های ژاپنی علاقه‌مندند در صورت حذف تحریم‌های آمریکا از تجارت این کشور با ایران، به پروژه‌های اکتشاف بپیوندند و حتی در صنعت پتروشیمی ایران نیز نقشی پررنگ ایفا کنند. گفتنی‌ست ۹۷ درصد واردات ژاپن از ایران به نفت و فرآورده‌های نفتی برمی‌گردد. در سال ۲۰۱۸ حدود سه میلیارد و ۳۷۰ میلیون دلار واردات نفت ژاپن از ایران بوده که این مقدار نسبت به سال گذشته 7/3 درصد کاهش داشته است. اما به نظر می‌رسد در حال حاضر با لغو معافیت ژاپن برای خرید نفت از ایران، این میزان افت بیشتری پیدا کند. به عبارتی برداشته شدن تحریم‌ها علیه ایران به سود کشورهای ثالث مانند ژاپن و بقیه است.

افت تجارت ژاپن با ایران پس از تحریم‌ها

بر اساس آمار منتشر شده از سوی گمرک ژاپن، در سال ۲۰۱۸ صادرات ژاپن به ایران ۲۰ درصد کاهش داشته و به ۷۰۱ میلیون و ۶۸۰ هزار دلار رسید. از طرف دیگر، واردات ژاپن از ایران 7/2 درصد کاهش داشته و به سه میلیارد و ۴۶۱ میلیون دلار رسیده است. همچنین آمار منتشر شده نشان می‌دهد میزان خودرو صادر شده از ژاپن به ایران به‌عنوان یکی از جذابترین کالاهای ژاپنی برای ایرانیان، 8/43 درصد کاهش داشته و از ۳۱۰ میلیون دلار در سال ۲۰۱۷ به ۱۷۴ میلیون دلار در سال ۲۰۱۸ افت پیدا کرد. خبرآنلاین گزارش کرده است بر اساس آمار منتشر شده، از ماه نوامبر ۲۰۱۸ که تحریم‌های آمریکا به طور جدی آغاز شده، صادرات ژاپن به ایران کاهش شدیدی داشته است. این امر نشان می‌دهد در صورت بالاگرفتن تنش میان ایران و آمریکا، تجارت خارجی ژاپن با بازار 80 میلیونی ایران آسیب فراوانی خواهد دید. همچنین به دلیل آنکه حدود ۸۰ درصد نفتی که ژاپن وارد می‌کند، از خاورمیانه است، ایجاد یک درگیری در منطقه با تحریک یا مشارکت آمریکایی‌ها علیه ایران که به جنگی فراگیر تبدیل خواهد شد، صنعت ژاپن را به تعطیلی می‌کشاند.

هدفگذاری برای بازار 80 میلیونی ایران

از سوی دیگر بر اساس بررسی‌های صورت‌گرفته در دو ماهه آغازین امسال، تراز تجاری ایران و ژاپن منفی ۱۹۱ میلیون دلار به نفع ژاپن بوده است. این به معنای آن است که سهم ژاپن از بازار ایران بیش از سهم ایران از بازار این کشور است و در صورت ایجاد اختلال در روابط تجاری دو کشور، این ژاپن است که آسیب بیشتری خواهد دید. از همین رو به نظر می‌رسد این کشور تمایل زیادی به حفظ و بهبود روابط دیپلماتیک و بازرگانی با ایران داشته باشد؛ به‌ویژه آنکه حافظه تاریخی مردم ایران از محصولات باکیفیت ژاپنی، بازار مناسبی را برای صنعت این کشور در ایران مهیا کرده است. پس از نفت که از آن سخن گفته شد، اقلامی همچون فرش، خشکبار، میگو، خاویار، صنایع دستی و میعانات گازی از جذابترین کالاهای ایرانی برای ژاپنی‌هاست.

ژاپنی‌ها؛ همکاران خوب پروژه‌های مشترک

ایران از سال‌ها قبل برنامه داشته است تا به‌عنوان هاب آلومینیوم منطقه مطرح شود و حتی کارخانه ایرالکو یا همان آلومینیوم اراک در قزوین توسط آمریکا با این هدف احداث شد؛ اگرچه برخی می‌گویند در بخش نوسازی، کارشناسان چینی وقتی به ایران آمدند شروع به کپی‌برداری از تکنولوژی ۵۰ سال پیش آمریکایی‌ها در اراک کردند این در حالی است که کشورهایی که با ژاپن سرمایه‌گذاری مشترک و همکاری داشتند همیشه به این امر اذعان داشتند که ژاپنی‌ها خیلی راحت‌تر به انتقال تکنولوژی و فناوری تن می‌دهند. اینها گفته‌های علیرضا کلاهی- عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی تهران- است که در گفت‌وگو با ایلنا در خصوص ظرفیت همکاری ایران با ژاپن بیان می‌کند: ژاپن در بخش برق و فناوری و اکثر حوزه‌های صنعتی دارای برند مخصوص به خود است، اما مهم‌تر از آن نظام مدیریتی است. این کشور در بخش مدیریت و بهره‌وری اکنون رتبه یک دنیا را دارد. او می‌افزاید: انجمن فارغ التحصیلان ایران و ژاپن با یارانه دولت ژاپن برخی از مدیران را به کارگاه‌های چند هفته‌ای در ژاپن می‌فرستد که من دو نفر از مدیران خود را در این کارگاه‌ها فرستادم و وقتی آنها برگشتند کاملا متحول شده بودند و ایده‌های جدید با حداکثر بهره‌وری را داشتند. کلاهی تصریح می‌کند: چالش امروز ما در رشد و توسعه مدیریت است. بهره‌وری علاوه بر نیاز به تکنولوژی بخش اعظمی از آن به مدیریت بستگی دارد. در ۵۰ سال اخیر مطابق گزارش‌های جهانی رفاه و ثروت مردم افزایش داشته است، در ایران فقط به نفت وابسته‌ایم اما سایر کشورها که نفت ندارند فقط با اتکا به صادرات و بالا بردن بهره‌وری توانسته‌اند وضعیت مردم خود را بهبود ببخشند اما وقتی ما در کشور به کارگر نمی‌توانیم بیشتر از ۱۰۰ دلار بدهیم نباید انتظار بهره‌وری بالا داشته باشیم. کلاهی تاکید کرد: به طور کلی ژاپنی‌ها بهترین گزینه برای سرمایه‌گذاری و پروژه‌های مشترک هستند و بهتر می‌توان به آنها تکیه کرد. آنها در تصمیم‌گیری کند و بسیار محافظه‌کار هستند، اما اگر در پروژه جلو بیایند تا آخر آن پیش می‌روند.